Πότε αρχίζει πραγματικά η συνείδηση; Είναι ένα από τα μεγαλύτερα αναπάντητα ερωτήματα της επιστήμης, που απασχολεί νευροεπιστήμονες, γιατρούς και φιλοσόφους εδώ και δεκαετίες. Έως τώρα υπήρχε η θεωρία ότι η συνείδηση γεννιέται μόνο όταν ωριμάσει ο εγκεφαλικός φλοιός, το εξωτερικό και πιο εξελιγμένο τμήμα του εγκεφάλου. Αυτή την αντίληψη έρχεται τώρα να αμφισβητήσει μια νέα επιστημονική ανασκόπηση, προτείνοντας κάτι διαφορετικό και πιθανώς ανατρεπτικό.

Όπως αναφέρεται στη μελέτη, που δημοσιεύεται στο περιοδικό Brain Structure and Function, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι πρώτες μορφές συνειδητής εμπειρίας μπορεί να εμφανίζονται πολύ νωρίτερα και να βασίζονται όχι στον «σκεπτόμενο» εγκέφαλο, αλλά σε βαθύτερες, πιο αρχέγονες δομές που βρίσκονται στο εγκεφαλικό στέλεχος. Με απλά λόγια, ίσως η συνείδηση δεν ξεκινά όταν αρχίζουμε να σκεφτόμαστε, αλλά όταν αρχίζουμε να αισθανόμαστε.

Μέχρι σήμερα, πολλές θεωρίες υποστήριζαν ότι η συνείδηση είναι αποτέλεσμα πολύπλοκων νοητικών λειτουργιών που εξαρτώνται από τον εγκεφαλικό φλοιό. Αυτό το τμήμα του εγκεφάλου είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένο στους ανθρώπους και συνδέεται με λειτουργίες όπως η λογική σκέψη, η γλώσσα, η προσοχή και η αντίληψη. Ωστόσο, οι συγγραφείς της νέας μελέτης θεωρούν ότι αυτή η προσέγγιση ίσως παραβλέπει κάτι πιο θεμελιώδες. Υποστηρίζουν ότι η ουσία της συνείδησης δεν είναι η σκέψη, αλλά το βίωμα. Δεν είναι η ικανότητα να λύνουμε προβλήματα ή να κάνουμε πολύπλοκους συλλογισμούς, αλλά η ικανότητα να νιώθουμε πείνα, πόνο, ευχαρίστηση ή δυσφορία.

Τα βασικά συστήματα του εγκεφάλου

Στο επίκεντρο της θεωρίας βρίσκονται δύο βασικά συστήματα του εγκεφάλου. Το πρώτο είναι το ανιόν δικτυωτό ενεργοποιητικό σύστημα, μια ομάδα νευρικών κυκλωμάτων στο ανώτερο τμήμα του εγκεφαλικού στελέχους που διατηρεί τον εγκέφαλο σε κατάσταση εγρήγορσης. Το δεύτερο είναι μια περιοχή που ονομάζεται περιυδραγωγός φαιά ουσία (PAG), η οποία φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία συναισθημάτων και στη σύνδεση των αισθήσεων με το προσωπικό βίωμα. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτά τα δύο συστήματα σαν δύο αλληλοσυμπληρούμενους μηχανισμούς. Το πρώτο «ξυπνά» τον εγκέφαλο, ενώ το δεύτερο δίνει σε αυτή την εγρήγορση νόημα και συναίσθημα. Με βάση αυτή την προσέγγιση, η συνείδηση δεν είναι απλώς μια εγκεφαλική λειτουργία που μας επιτρέπει να επεξεργαζόμαστε πληροφορίες. Είναι κυρίως η εμπειρία του να υπάρχουμε.

Για να εξετάσουν πότε μπορεί να εμφανίζεται αυτή η ικανότητα, οι επιστήμονες ανέλυσαν προηγούμενα δεδομένα από πολλές μελέτες που παρακολουθούν την ανάπτυξη του εγκεφάλου κατά την εμβρυϊκή ζωή. Η εργασία δεν ήταν πείραμα σε ανθρώπους, αλλά μια εκτεταμένη ανασκόπηση της διαθέσιμης επιστημονικής βιβλιογραφίας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το εγκεφαλικό στέλεχος αρχίζει να σχηματίζεται και να ωριμάζει πολύ νωρίτερα από τον εγκεφαλικό φλοιό. Ήδη από τις πρώτες εβδομάδες της κύησης εμφανίζονται βασικές νευρικές δομές. Κατά το δεύτερο τρίμηνο, ορισμένα δίκτυα αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους, ενώ κατά το τρίτο τρίμηνο παρατηρούνται πιο οργανωμένες μορφές νευρικής δραστηριότητας.

Οι επιστήμονες σημειώνουν ότι περίπου από την 24η έως την 28η εβδομάδα εμφανίζονται πρότυπα ηλεκτρικής δραστηριότητας που θυμίζουν καταστάσεις ύπνου και αφύπνισης. Το έμβρυο αντιδρά σε ερεθίσματα, εμφανίζει κινήσεις, παρουσιάζει αλλαγές στους καρδιακούς παλμούς και φαίνεται να ανταποκρίνεται διαφορετικά σε επαναλαμβανόμενα ή νέα ερεθίσματα. Καμία από αυτές τις παρατηρήσεις δεν αποδεικνύει από μόνη της ύπαρξη συνείδησης. Όμως, όταν εξετάζονται όλες μαζί, οι ερευνητές θεωρούν ότι σχηματίζουν μια εικόνα σύμφωνα με την οποία μια πρωτόγονη μορφή υποκειμενικής εμπειρίας μπορεί να εμφανίζεται ήδη στο τρίτο τρίμηνο της εγκυμοσύνης.

Η σημασία της νέας θεωρίας για την ιατρική

Οι συγγραφείς τονίζουν ότι δεν μιλούν για μια πλήρως ανεπτυγμένη ανθρώπινη συνείδηση, όπως τη γνωρίζουμε στους ενήλικες. Μιλούν για κάτι πιο στοιχειώδες: για μια βασική αίσθηση ύπαρξης, όπου ο οργανισμός μπορεί να βιώνει ευχάριστες ή δυσάρεστες καταστάσεις. Αν αυτή η υπόθεση επιβεβαιωθεί από μελλοντικές έρευνες, οι επιπτώσεις θα μπορούσαν να είναι σημαντικές. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την κατανόηση του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά και μια σειρά από ηθικά και ιατρικά ερωτήματα. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να επηρεάσει τις συζητήσεις γύρω από την αντίληψη του πόνου στο έμβρυο, τη χρήση αναισθησίας σε επεμβάσεις πριν από τη γέννηση ή τη φροντίδα νεογνών που γεννιούνται πρόωρα.

Παράλληλα, ίσως αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται ασθενείς με σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες ή προχωρημένη άνοια. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι ακόμη και όταν οι ανώτερες γνωστικές λειτουργίες έχουν περιοριστεί δραματικά, ορισμένες μορφές συναισθηματικής εμπειρίας μπορεί να παραμένουν ενεργές. Αν η νέα προσέγγιση αποδειχθεί σωστή, τότε ίσως η γέννηση του νου δεν συνδέεται με τη στιγμή που αρχίζουμε να σκεφτόμαστε, αλλά με τη στιγμή που αρχίζουμε να αισθανόμαστε.