Χρόνης Μουστάκας*: «Η βυζαντινή ιστορία είναι ο μεγάλος άγνωστος της εθνικής μας αυτοσυνειδησίας». Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου

Χρόνης Μουστάκας*:

«Η βυζαντινή ιστορία

είναι ο μεγάλος άγνωστος της εθνικής μας αυτοσυνειδησίας»

Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου

Αναδημοσίευση από: https://bookpress.gr

«Η βυζαντινή ιστορία είναι ο μεγάλος άγνωστος της εθνικής μας αυτοσυνειδησίας. Έχουμε ελλιπή γνώση των διαστάσεών της και συγκεχυμένη σχέση μαζί της. Άλλοτε τη θεωρούμε απόλυτα δική μας ως αποκλειστικότητα της εθνικής μας ιστορίας, για να εξυπηρετεί την αυθυπαρξία μας, κι άλλοτε ως κάτι σκοτεινό και θεοκρατικό που απορρόφησε την αυτοτέλειά μας καταστρέφοντας ταυτόχρονα τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό» μας είπε μεταξύ άλλων ο Χρόνης Μουστάκας, με αφορμή το νέο μυθιστόρημά του «Ιουστινιανός – Κατά τον δαίμονα εαυτού» (εκδ. Anubis).

Ο Χρόνης Μουστάκας, στο νέο μυθιστόρημά του Ιουστινιανός – Κατά τον δαίμονα εαυτού, παρουσιάζει την άνοδο και τη βασιλεία του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α', βασιζόμενος στο «αιρετικό» κείμενο του ιστορικού Προκόπιου Απόκρυφη ιστορία. Το παρελθόν ζωντανεύει στις σελίδες του μυθιστορήματος: ιστορικά πρόσωπα παρελαύνουν στις σελίδες του, γεγονότα αναπαριστώνται, ακόμα και αυτά που αφορούν τις μαύρες σελίδες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Πόσο πειστικά, όμως, μπορεί ένας συγγραφέας να απεικονίσει το ιστορικό παρελθόν; Πώς ο ίδιος ο Χρόνης Μουστάκας προσέγγισε τους ήρωές του; Μιλήσαμε με τον συγγραφέα για αυτά τα θέματα και πολλά ακόμη.

Το μυθιστόρημά σας παρουσιάζει τη ζωή και την πορεία του Ιουστινιανού Α’, αναμφίβολα ενός από τους πιο σημαντικούς Βυζαντινούς Αυτοκράτορες. Στο έργο σας επίσης παρελαύνουν διάφορες προσωπικότητες που τον πλαισίωσαν, η σύζυγός του Θεοδώρα, ο στρατηγός Βελισάριος και φυσικά, ο ιστορικός Προκόπιος, ο αφηγητής του βιβλίου. Έχετε ξαναγράψει για το Βυζάντιο στο παρελθόν, αλλά για διαφορετικές περιόδους. Τι σας τράβηξε αυτή τη φορά στη βασιλεία του Ιουστινιανού; Πώς συνδεθήκατε με τη συγκεκριμένη περίοδο;

Η βυζαντινή ιστορία είναι ο μεγάλος άγνωστος της εθνικής μας αυτοσυνειδησίας. Έχουμε ελλιπή γνώση των διαστάσεών της και συγκεχυμένη σχέση μαζί της. Άλλοτε τη θεωρούμε απόλυτα δική μας ως αποκλειστικότητα της εθνικής μας ιστορίας, για να εξυπηρετεί την αυθυπαρξία μας, κι άλλοτε ως κάτι σκοτεινό και θεοκρατικό που απορρόφησε την αυτοτέλειά μας καταστρέφοντας ταυτόχρονα τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Μοιραία η σχέση μας μαζί της είναι σχέση είτε αγάπης, εθνικού οίστρου και μονήρους καπήλευσης είτε απόλυτης αδιαφορίας. Η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η επονομασθείσα Βυζαντινή, ήταν μια αχανής υπερχιλιετής αυτοκρατορία, μια παγκόσμια για την εποχή υπερδύναμη με υψηλότατο επίπεδο πολιτισμού σε όλους τους τομείς, μας εμπεριείχε ως Έλληνες, όπως και δεκάδες άλλους λαούς, και καθόρισε την ύπαρξη και τη συνέχειά μας. Ταυτόχρονα, έχοντας ως συστατικό της στοιχείο την ελληνική γλώσσα, τον πολιτισμό της ελληνικής, ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής, στο πέρασμα των αιώνων εξελληνίστηκε σε τέτοιο βαθμό ώστε να θεωρούμε σήμερα την Κωνσταντινούπολη κοιτίδα του νέου ελληνισμού.

Έχω μια μεγάλη αγάπη για τη μεσαιωνική ιστορία. Μου την κληροδότησε κατά πάσα πιθανότητα ο Φράγκος πρόγονός μου από την κυκλαδίτικη καταγωγή μου. Μου την ενίσχυσε επίσης η ζωή μου στο Βέλγιο όπου μετοίκησα πριν από δεκατέσσερα χρόνια που είναι χώρα με γνώση, διατήρηση και προβολή της μεσαιωνικής εποχής. Όλα έγιναν η αφορμή για να βυθισθώ σε ένα κόσμο άγνωστο και γοητευτικό με στόχο να φωτίσω την πραγματική ζωή της βυζαντινής περιόδου και να αναδείξω τη σχέση μας μαζί της σε διαστάσεις που δεν έχουν να κάνουν ούτε με εθνικές ούτε με άλλες αγκυλώσεις που στο παρελθόν έθεταν περιοριστικούς όρους.

Αν δεν είχε υπάρξει ο Ιουστινιανός, ο κόσμος του 6ου αιώνα δεν θα είχε πάρει τη μορφή που πήρε και ο κόσμος ο σύγχρονος δεν θα ήταν ίδιος.

Στο νέο μου βιβλίο, το ιστορικό μυθιστόρημα Ιουστινιανός, κατά τον δαίμονα εαυτού παρουσιάζω -φυσικά δραματοποιημένα- μια από τις πιο έντονες περιόδους της βυζαντινής ιστορίας. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’ είναι μια προσωπικότητα που ίσαμε σήμερα επηρεάζει τη ζωή μας. Σε οποιοδήποτε μεσαιωνικό μνημείο πνεύματος ή ύλης, ο Ιουστινιανός ξεπροβάλλει και μας αιφνιδιάζει. Το νομοθετικό έργο του, το Corpus Iuris Civilis, έγινε η βάση της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας νομοθεσίας. Η Αγιά Σοφιά ακόμη και σήμερα, 1500 χρόνια μετά την οικοδόμησή της, στέκεται όρθια πάντα εκεί στην Κωνσταντινούπολη ως υπόμνηση δύναμης και πίστης. Αν και ο Ερντογάν τη μετέτρεψε σε τέμενος, καταργώντας αποφάσεις του μεγάλου αναμορφωτή της σύγχρονης Τουρκίας, του Κεμάλ Ατατούρκ, που την όριζαν από το 1934, ως μουσείο-μνημείο προστατευόμενο από την Ουνέσκο, η Αγιά Σοφιά, έργο του Ιουστινιανού, παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα παγκόσμια σύμβολα του Χριστιανισμού. Σας αναφέρω μόνο δύο από τα πολλά παραδείγματα που θα μπορούσα να σας αναφέρω για να κατανοήσουμε ότι ο Ιουστινιανός είναι παρών και θα είναι στους αιώνες. Τον συναντάς σε κάθε υλικό ή πνευματικό δημιούργημα της Κωνσταντινούπολης που σήμανε την άνοδο και την πτώση της. Δεν είναι μόνο άνθρωπος, είναι κάτι πολύ περισσότερο. Είναι σύμβολο, είναι ιδέα, πλανιέται παντού.

Στηριχθήκατε σε μεγάλο βαθμό στην Απόκρυφη ιστορία του Προκόπιου, ένα κείμενο που ξεχωρίζει για τις αρνητικές του απεικονίσεις των ιστορικών προσώπων. Γιατί επιλέξατε τη συγκεκριμένη πηγή;

Ο Προκόπιος είναι ένας μορφωμένος αριστοκράτης του πρώιμου μεσαίωνα. Νομικός με πλούσιες σπουδές, κλασικιστής, σκεπτικιστής και πολύγλωσσος, αφού μιλάει και γράφει με άνεση και τα ελληνικά και τα λατινικά και συνολικά έξι γλώσσες, θα βρεθεί στην Κωνσταντινούπολη σε πολύ υψηλές θέσεις τόσο δίπλα στον Τριβωνιανό, την εποχή που δημιουργείται το μεγάλο νομοθετικό έργο, όσο και δίπλα στον Ιουστινιανό αλλά και το στρατηγό Βελισάριο ως σύμβουλος. Από αυτή του τη θητεία θα καταγράψει σε δύο έργα όλα τα θαυμαστά που δημιούργησαν αυτοί οι σπουδαίοι άντρες. Στο Περί πολέμων ο Προκόπιος γράφει «κατὰ τὸν δαίμονα τῆς ἐποχῆς» με ύφος Θουκυδίδειο, καθοδηγούμενος από εγκράτεια. Είναι ο ιστορικός που πρέπει να επιβιώσει καταγράφοντας όλες τις νίκες στους μεγάλους πολέμους της αυτοκρατορίας, δοξάζοντας τους συντελεστές.

Στο Περὶ Κτισμάτων γράφει «κατὰ τὸν δαίμονα τῆς ἐξουσίας» καταγράφοντας όλα τα οικοδομήματα και τα τεχνικά έργα που υλοποιήθηκαν σε κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας με λόγο εγκωμιαστικό και σχεδόν υμνητικό τόνο που αγγίζει τα όρια της κολακείας. Δεν ψεύδεται, αλλά αναστέλλει μέρος της αλήθειας. Και κατόπιν, απολύτως ξαφνικά, έρχεται να παρουσιάσει την Απόκρυφη ιστορία που είναι ένας πραγματικός λίβελλος για τους δυο μεγάλους άντρες, Ιουστινιανό και Βελισάριο, και τις συζύγους τους.

Στην Απόκρυφη ιστορία ο Προκόπιος γράφει επιτέλους «κατὰ τὸν δαίμονα ἑαυτοῦ» με την αυστηρή αρχαιοελληνική έννοια. Είναι το έργο της αγανάκτησης, της ηθικής φρίκης και της ανάγκης να σωθεί η αλήθεια έστω και κρυφά. Οι λόγοι για αυτή τη δραματική μεταστροφή του δεν έχουν επαρκώς ερμηνευθεί. Τα δραματοποιημένα γεγονότα του μυθιστορήματος παρουσιάζουν την πάλη της αλήθειας και του ψέματος και τον ανταγωνισμό των «δαιμόνων» που οδηγούν τις πράξεις των πρωταγωνιστών. Ο αναγνώστης θα κληθεί να συμπληρώσει τις δικές του ερμηνείες.

Από τις πλούσιες υποσημειώσεις στις πρώτες κιόλας σελίδες φαίνεται η ιστορική έρευνα που έχετε κάνει. Εντάσσετε στη γραφή σας εξεζητημένους όρους (π.χ. ρεφερενδάριος), μεσαιωνικές λέξεις κλπ. Πόση έρευνα χρειάστηκε να κάνετε και σε ποιον βαθμό γίνεται ένα ιστορικό μυθιστόρημα να απεικονίσει πιστά το παρελθόν;

Σας απαντώ με ειλικρίνεια. Είναι δύσκολο να απεικονίσουμε σε ένα ιστορικό μυθιστόρημα με απόλυτη ακρίβεια το παρελθόν. Ακόμη κι αν αναφερόμαστε σε υπαρκτά μνημεία, πώς μπορούμε να γνωρίζουμε τα αισθήματα και τις λεπτές συμπεριφορές κι εκφάνσεις του χαρακτήρα ανθρώπων αλλοτινών εποχών; Μπορούμε ωστόσο να πλησιάζουμε το παρελθόν με σοβαρή δουλειά. Είναι σαν από ένα ψηφιδωτό χιλίων ψηφίδων, να έχουμε στα χέρια μας μόνο πενήντα από αυτές και να προσπαθούμε με δημιουργική φαντασία να ανασυνθέσουμε ολόκληρη την εικόνα αφού πρώτα δημιουργήσουμε περισσότερο ή λιγότερο εύστοχα τις εννιακόσιες πενήντα που μας λείπουν.

Και στα τρία βιβλία μου χρειάστηκαν πολυετείς και πολυεπίπεδες έρευνες και βαθιά μελέτη σε πηγές που είναι αλήθεια ότι αφθονούν. Απλώς συχνά εμείς τις αγνοούμε. Μελέτησα για το Βυζάντιο γαλλικές και ιταλικές πηγές γιατί, μη σας φανεί περίεργο, μπορώ να σας διαβεβαιώνω ότι είναι πλουσιότερες από ό,τι οι ελληνικές. Επισκέφθηκα τοποθεσίες, κάστρα, μουσεία στην Ελλάδα, αλλά και σε όλη την Ευρώπη, παρακολούθησα συνέδρια και φεστιβάλ για τη μεσαιωνική ζωή, ταξίδευσα στην Κωνσταντινούπολη και σε πολλούς ακόμη τόπους που μπορούσαν να μου προσφέρουν γνώση και βιωματικές εμπειρίες κλπ.

Ενδιαφέρθηκα για καθετί που μπορούσε να μου προφέρει πληροφορία για την καθημερινή ζωή: φάρμακα, ρούχα και υποδήματα, νομίσματα και κοσμήματα, φαγητά, όπλα και πολεμικές τεχνικές, κάστρα, σπίτια και έπιπλα, αξιώματα, τίτλους, επαγγέλματα και καταγωγές κλπ. Ασχολήθηκα φυσικά ξεχωριστά με τη γλώσσα, μεσαιωνική ελληνική και λατινική, που ήταν σε χρήση στο Βυζάντιο και με κείμενα που γράφτηκαν εκείνη την εποχή. Χρησιμοποιώντας το υλικό που αποκόμισα, προσπάθησα να αποτυπώσω με εξαντλητικές λεπτομέρειες την καθημερινή ζωή, όπως ακριβώς το επισημαίνετε. Με λίγα λόγια, πριν χρησιμοποιήσω τη λογοτεχνία και τη δημιουργική φαντασία για τη σύνθεση των δραματοποιημένων σκηνών του μυθιστορήματος, που αντιστοιχούν στις εννιακόσιες πενήντα ψηφίδες που μας λείπουν από το ψηφιδωτό που σας πρωτοανέφερα, θέλησα με απόλυτη ακρίβεια να περιγράψω τις πενήντα ψηφίδες αλήθειας που έχουμε στα χέρια μας. Μόνο τότε το ιστορικό μυθιστόρημα μπορεί να δικαιωθεί ως εύστοχη αναπαράσταση χαρακτήρων, δράσεων αλλά και τόπων και μπορεί να μεταφέρει τον αναγνώστη στη μαγεία μιας άλλης εποχής.

Τα ιστορικά μυθιστορήματα διαδραματίζονται στο παρελθόν, αλλά αφορούν σε μεγάλο βαθμό την εποχή στην οποία γράφονται, εκφράζοντας προβληματισμούς της. Με ποιον τρόπο ο Ιουστινιανός σας συνομιλεί με το παρόν;

Ο «δαίμων» του Ιουστινιανού ονειρεύεται και επιδιώκει να κάνει πράξη σε όλη τη διάρκεια της βασιλείας του την ιδέα της αποκατάστασης της «Οικουμένης», όπως αποκαλούσαν τότε την αυτοκρατορία, ή κι αν θέλετε, ολόκληρου του τότε γνωστού κόσμου, σε ένα ενοποιημένο βασίλειο νόμου, πίστης και τάξης. Ο Ιουστινιανός δεν υπήρξε απλώς ένας ηγεμόνας, υπήρξε φορέας ιδέας. Η ζωή του υπάκουσε σε μια μονήρη, ενοποιητική εμμονή: ένα κράτος, ένας νόμος, μία πίστη, μία τάξη κόσμου.

Το νομοθετικό του έργο το Corpus Iuris Civilis δεν είναι μόνο διοικητικό έργο. Είναι κοσμοθεωρία: ο κόσμος πρέπει να είναι νομοθετημένος, διαυγής, ιεραρχημένος. Ο Ιουστινιανός δεν αντέχει το ασαφές, το αποσπασματικό, το άτακτο. Ζει και κυβερνά σύμφωνα με τον δαίμονά του, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει καταπίεση ή αυστηρότητα. Στη θρησκευτική πολιτική του, η επιδίωξη της δογματικής ενότητας που συχνά επιδιώχθηκε με τη βία περιγράφει πάντα το ίδιο: η αλήθεια δεν μπορεί να είναι πολλαπλή.

Ο δαίμων του Ιουστινιανού είναι άκαμπτος και του υπαγορεύει την ένωση του κόσμου υπό την εξουσία του. Δεν επιτρέπει οποιαδήποτε απόκλιση, γιατί την αντιλαμβάνεται ως ρήγμα στην κοσμική τάξη. Οι πόλεμοι, οι εκστρατείες του και οι ανακατακτήσεις δεν είναι μια απλή ιμπεριαλιστική φιλοδοξία, αλλά πράξη πιστότητας σε μια εσωτερική εικόνα του κόσμου: η Ρώμη πρέπει να είναι μία. Ακόμη και όταν το κόστος είναι τεράστιο, ο Ιουστινιανός δεν μπορεί να πράξει αλλιώς, πιστός στο «κατὰ τὸν δαίμονα ἑαυτοῦ». Η Αγία Σοφία είναι ίσως η καθαρότερη ενσάρκωση της πεποίθησής του. Δεν πρόκειται μόνο για το μεγαλύτερο ναό του κόσμου, αλλά για μια κοσμολογική δήλωση, με τη δημιουργία ενός χώρου όπου ο ουρανός, τον οποίο εκπροσωπεί ο αυτοκράτορας, επιβάλλεται στη γη με απόλυτο αρχιτεκτονικό κανόνα πρωτοφανή και μοναδικό. Κι αν όλα αυτά σας φαίνεται ότι ομοιάζουν με τις σημερινές επιδιώξεις της παγκοσμιοποίησης ή της παγκόσμιας υπερδύναμης ή του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, είναι γιατί πράγματι ομοιάζουν.

Υπάρχουν συγκεκριμένοι συγγραφείς που σας επηρέασαν; Με ποιους σας ενώνουν εκλεκτικές συγγένειες;

Υπάρχουν συγγραφείς που με έχουν επηρεάσει ως άνθρωπο και πάντα προστρέχω απολαυστικά στα έργα τους, αλλά δε γνωρίζω να σας πω αν με έχουν επηρεάσει και στον τρόπο που γράφω γιατί δημιουργώ οδηγούμενος από ένα βαθύ ένστικτο που η πηγή του επιμένει να μου κρύβεται.

Ο Όμηρος με έχει επηρεάσει για τον τρόπο που συνδυάζει την πλούσια αφήγηση με βαθιά ανθρώπινα θέματα όπως η τιμή, η μοίρα και η ηρωική ταυτότητα. Τα έπη του με βοήθησαν να κατανοήσω από πολύ νέος ότι υπάρχουν οι ιστορίες που μπορούν να λειτουργούν στους αιώνες. Ο Βικτόρ Ουγκό με επηρέασε με την έντονη κοινωνική του ματιά και την ικανότητά του να συνδέει το προσωπικό δράμα με μεγάλα κοινωνικά ζητήματα. Πιστεύω ότι δίδαξε τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία μπορεί παρουσιάσει το ηθικό βάθος στις ζωές των ηρώων της.

Το ανθρώπινο πνεύμα έχει παρουσιάσει τα πάντα μέσα από μια αιώνια σκυταλοδρομία δημιουργών που θα βρίσκεται πάντα σε ισχύ όσο υπάρχει ο κόσμος μας. Εμείς είμαστε απλοί φορείς. Εκείνο αθάνατο.

Είμαι επίσης φανατικός οπαδός του Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Θαυμάζω τη λιτότητα και την ακρίβεια του λόγου του. Με έχει επηρεάσει στο να εκτιμώ τη δύναμη της απλότητας και του «υπαινιγμού» στη γραφή. Ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι με συγκλόνισε και πάντα με συγκλονίζει με τη βαθιά ψυχολογική ανάλυση των χαρακτήρων και τα υπαρξιακά ερωτήματα που έθεσε. Τα έργα του παρουσιάζουν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης φύσης. Ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε για μένα ο μεγάλος «αιρετικός», αλλά και ο μεγάλος πιστός των αξιών της ζωής μας. Με επηρέασε η φιλοσοφική διάσταση της γραφής του, η συνεχής αναζήτηση νοήματος και η δεινότητα να ζωγραφίζει με λέξεις που ο ίδιος δημιουργούσε.

Δεν με απασχόλησε ποτέ αν έχω εκλεκτικές συγγένειες με άλλους συγγραφείς. Αλλά να είστε βέβαιος ότι δε θεωρώ πως είμαι μοναδικός. Το ανθρώπινο πνεύμα έχει παρουσιάσει τα πάντα μέσα από μια αιώνια σκυταλοδρομία δημιουργών που θα βρίσκεται πάντα σε ισχύ όσο υπάρχει ο κόσμος μας. Εμείς είμαστε απλοί φορείς. Εκείνο αθάνατο.

*****

* Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χρόνης Μουστάκας γεννήθηκε στον Βόλο με καταγωγή από την Πάρο και την Κύθνο. Ο Φράγκος πρόγονός του φαίνεται πως του έχει αφήσει βιολογικές παρακαταθήκες κι ανοιχτά ζητήματα, όπως την αγάπη του στη μεσαιωνική ιστορία.

Σπούδασε παιδαγωγικά (Μαράσλειος Αθηνών, Πανεπιστήμιο Πάδοβα, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας). Μιλάει ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά, ελληνικά. Εργάστηκε στη δημόσια εκπαίδευση κι επίσης ως δημοσιογράφος, με έμφαση πάντα στον πολιτισμό, σε εφημερίδες, ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Η τηλεοπτική του εκπομπή Ex-Libris παρουσίαζε για πολλά χρόνια τα πιο σημαντικά ονόματα των γραμμάτων και των τεχνών της χώρας. Υπήρξε διευθυντής διάφορων αξιόλογων περιοδικών, μέλος του Καλλιτεχνικού Οργανισμού του Δήμου Βόλου, συνεργάτης του ΔΗΠΕΘΕ Βόλου και συνεργάτης του Εργαστηρίου Λόγου και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

Το μυθιστόρημα Οι ιππότες του ουρανού γράφτηκε στις Βρυξέλλες όπου την τελευταία δεκαετία ζει ως «ανακλητός μέτοικος». Τα ιστορικά και πραγματολογικά στοιχεία του έργου είναι προϊόν τριετούς έρευνας σε γαλλικές, βελγικές, αγγλικές, ιταλικές κι ελληνικές πηγές.

Στο παρελθόν έχει εκδοθεί το παιδικό του μυθιστόρημα Ονειροβασίες στη βουνοκορφή των μύθων (Εκδ. Γραφή).