Στο όραμα του Αγίου Ιωάννη για τον ουρανό, η προσοχή μας πηγαίνει προς ένα μοναδικό αντικείμενο. Είναι μεν οι είκοσι τέσσερις πρεσβύτεροι, και μια «θάλασσα από γυαλί». Υπάρχει και ένας θρόνος, και Ένας κάθεται πάνω σε αυτόν. Όμως η προσοχή πηγαίνει σε αυτό που κρατάει ο Ένας στο δεξί Του χέρι: ένα βιβλίο. Κάποιες μεταφράσεις το περιγράφουν ως κύλινδρο («κεφαλίδα» στον Ιεζεκιήλ). Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι οι επτά του σφραγίδες, καθεμία από τις οποίες θα ανοιχτεί καθώς θα αποκαλύπτεται το μυστηριακό δράμα…

Όμως... εκείνο το «βιβλίο». Είναι κύλινδρος; Η λέξη στο ελληνικό πρωτότυπο κείμενο είναι «βιβλίον»:  «Και είδον επί την δεξιάν του καθημένου επί του θρόνου βιβλίον γεγραμμένον έσωθεν και έξωθεν, κατεσφραγισμένον σφραγίσιν επτά.» (Αποκ.5:1)

Δεν είναι σαφές, καθότι στην αρχαιότητα, «βιβλίον» θα μπορούσε να είναι είτε κύλινδρος είτε βιβλίο. Είναι η ρίζα από την οποία πήραμε την αγγλική λέξη BIBLE (Βίβλος). Η μορφή του βιβλίου πάντως δεν είναι ιδιαίτερα σημαντική. Αυτό που έχει σημασία είναι πως περιέχει λόγια. Περιέχει αποκάλυψη. Κάνει γνωστή την αλήθεια. Στο όραμα του Αγίου Ιωάννη, ο μόνος άξιος να ανοίξει το βιβλίο είναι το «εσφαγμένο Αρνίον».

Κάποιοι μάς λένε πως έχουμε εισέλθει πιά σε ένα κόσμο που είναι μετά-βιβλίου, ψηφιακού κειμένου, ή, πως  έχουν αντικατασταθεί και αυτά, από ακροατές ηχητικών. Πολύ πριν από αυτή την αντικατάσταση, και ένα απαραίτητο βήμα προς την τωρινή μας δυστοπία, ήταν η απώλεια γοητείας για τα ίδια τα βιβλία. Ως ένα βαθμό, αυτό ξεκίνησε με την τυπογραφία και τον λυσσαλέο πολλαπλασιασμό κειμένων.

Η Μεταρρύθμιση προωθήθηκε από κείμενα - αν και με την μορφή φυλλαδίων – τα οποία ήσαν τα εμεηλ και τα «μιμητικά» μέσα της εποχής τους. Κάποιες ιστορικές μελέτες μιλούν για δεκάδες χιλιάδες θρησκευτικά φυλλάδια να κατακλύζουν διάφορες πόλεις, στους καιρούς των μεγαλύτερων αναταραχών. Σε μια κοινωνία όπου η τυπογραφία ήταν σχετικά νέα, όπου οι άνθρωποι στην πραγματικότητα κατείχαν πολύ λίγα (αν όχι καθόλου) βιβλία, αυτή η ξαφνική έκρηξη υλικού προς ανάγνωση δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Πριν από αυτή την έκρηξη, τα βιβλία ήταν σπάνια, και τα κείμενα θεωρούνταν εγγενώς επίσημα. Ξαφνικά, βρέθηκαν παντού.

Όταν το βιβλίο ήταν προϊόν χειρόγραφης αντιγραφής, έφερε μια αξία που είναι δύσκολο να εκτιμηθεί. Μάλιστα το βιβλίο (και τα λόγια του) είχαν μια εντελώς διαφορετική ποιότητα. Αξίζει να σημειωθεί, πως όταν ο Θεός έδωσε εντολές στον Μωυσή, τις έγραψε με κάποια μορφή, πάνω σε πέτρινες πλάκες «με το ίδιο Του το δάχτυλο». (Έξοδ. 31:18)

Λέμε για τις Γραφές πως είναι «εμπνευσμένες» (κυριολεκτικά, «θεόπνευστες» Β’Τιμοθ.3:16). Είτε ήταν με το δάχτυλό Του είτε με την πνοή Του, υπάρχει ένας μοναδικός χαρακτήρας στα λόγια που βρίσκονται μέσα σε αυτά τα γραπτά. Κατ’ εμέ, η λιγότερο αποδεκτή προσέγγιση για την ανάγνωση ιερών κειμένων είναι αυτό που συχνά περιγράφεται σήμερα ως «κυριολεκτική». Κατ’ αυτή την άποψη, τα λόγια είναι αδρανή και δεν διαφέρουν από τα λόγια που βρίσκονται οπουδήποτε αλλού, με εξαίρεση το να είναι «κυριολεκτικά» αληθινά. Μεγάλο μέρος αυτής της προσέγγισης καθοδηγείται από την Μεταρρύθμιση, όπου ούτε η Εκκλησία ούτε η Παράδοση χρειαζόταν να παίξουν οποιονδήποτε ρόλο στην ανάγνωση - τα λόγια σημαίνουν ακριβώς αυτό που λένε. Η παταγώδης αποτυχία τέτοιας ανάγνωσης είναι ορατή, στο χάος του δογματισμού. Δεν λειτουργεί.

Στην Ορθοδοξία, είναι ίσως καλύτερο να σκεφτόμαστε τις Γραφές ως ένα Μυστήριο. Η Έβδομη Σύνοδος είχε πει: «Οι εικόνες κάνουν με το χρώμα αυτό που κάνει η Γραφή με τα λόγια».  Κατά την ίδια λογική, νομίζω πως μπορούμε να πούμε: «Η Γραφή κάνει με τα λόγια αυτό που κάνουν οι εικόνες με το χρώμα».  Μια εικόνα δεν είναι φωτογραφία – είναι καλύτερη, και πιο πλήρης. Οι Γραφές διαθέτουν έναν εμβληματικό χαρακτήρα - περισσότερος σε ορισμένα σημεία από άλλα. Είναι επίσης μυστηριακές σε χαρακτήρα.

Σκεφθείτε τι βίωσε ο Άγιος Ιωάννης κατά την Αποκάλυψη:

«Και η φωνή ην ήκουσα εκ του ουρανού, πάλιν λαλούσα μετ’ εμού και λέγουσα· ύπαγε λάβε το βιβλιδάριον το ανεωγμένον εν τη χειρί του αγγέλου του εστώτος επί της θαλάσσης και επί της γης. ⁹ και απήλθα προς τον άγγελον, λέγων αυτω δούναί μοι το βιβλιδάριον. και λέγει μοι· λάβε και κατάφαγε αυτό, και πικρανεί σου την κοιλίαν, αλλ’ εν τω στόματί σου έσται γλυκύ ως μέλι .»  (Αποκ. 10:8-9)

…ή, στην περίπτωση του Ιεζεκιήλ:

«Και είπε προς με· υιε ανθρώπου, κατάφαγε την κεφαλίδα ταύτην και πορεύθητι και λάλησον τοις υιοίς Ισραήλ. ² και διήνοιξε το στόμα μου, και εψώμισέ με την κεφαλίδα ³ και είπε προς με· υιε ανθρώπου, το στόμα σου φάγεται, και η κοιλία σου πλησθήσεται της κεφαλίδος ταύτης της δεδομένης εις σε. και έφαγον αυτήν, και εγένετο εν τω στόματί μου ως μέλι γλυκάζον.»  (Ιεζεκ.3:1-3)

Έχουν πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αυτά τα αποσπάσματα. Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν ειπώθηκε στον Απόστολο ή τον Προφήτη να διαβάσουν το βιβλίο ή τον κύλινδρο. Αντίθετα, τους ειπώθηκε να το φάγουν.

Στην Ορθοδοξία, το Βιβλίο των Ευαγγελίων είναι βιβλιοδετημένο χωριστά και τοποθετείται πάνω στην Αγία Τράπεζα (αντιπροσωπεύοντας εικονικά το Βιβλίον του Αρνίου στην Αποκάλυψη). Σε πολλές στιγμές, τα Ευαγγέλια παρουσιάζονται στον λαό για προσκύνηση (να τα φιλήσουν). Στο μυστήριο του Αγίου Χρίσματος, το Ευαγγέλιο ανοίγεται και τοποθετείται στο κεφάλι του ατόμου που χρίεται. Του λένε πως το χέρι του Θεού είναι το βιβλίο. Το ίδιο το κείμενο είναι αρκετά Μυστηριακό.

Πώς διαβάζουμε ένα Μυστήριο; Μία από τις δυσκολίες της καθαρής κυριολεξίας είναι η αίσθηση της κυριαρχίας της - πως ο αναγνώστης είναι σπουδαιότερος από το κείμενο. Το κείμενο είναι παγιδευμένο στα γράμματά του, και πρέπει να υπακούει στην ανάγνωσή μας – αρκετά σε συμφωνία με τη θεολογία της Μεταρρύθμισης των Προτεσταντών. Οποιοδήποτε βιβλίο μπορεί να διαβαστεί κυριολεκτικά. Μάλιστα τα περισσότερα βιβλία διαβάζονται με αυτόν τον τρόπο. Αυτό είναι ένα λάθος όταν πρόκειται για τις Γραφές.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής περιέγραψε τρεις ενσαρκώσεις του Λόγου: στην Δημιουργία, στις Γραφές, στην σάρκα. Με μια πολύ πλούσια γλώσσα, στοχαζόμενος ένα έργο του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, όπου περιγράφει την ενσάρκωση ως τον Λόγο «που γίνεται παχύς», ο Άγιος Μάξιμος λέει πως ο Λόγος είναι κρυμμένος: «χωρίς προέλευση σε πράγματα που έχουν αρχή^· αόρατος σε πράγματα που είναι ορατά^· ανέγγιχτος σε όλα όσα είναι ψηλαφητά». Μέσα στις Γραφές ο Χριστός είναι κρυμμένος κάτω από γράμματα, συλλαβές κ.λπ. Ο Ίδιος ο Χριστός περιγράφεται μέσα στα Ευαγγέλια ως ομιλών σκόπιμα με παραβολές, κρύβοντας το δικό Του νόημα κάτω από τις λέξεις τους.

Αυτό δεν σημαίνει πως αρνούμαστε ένα κυριολεκτικό νόημα. Όταν ο Χριστός περιγράφεται πως ανέστησε έναν άνθρωπο εκ νεκρών (για παράδειγμα), βεβαίως σημαίνει πως ανέστησε εκείνο τον άνθρωπο εκ νεκρών.

Ωστόσο, μια τέτοια ανάγνωση δεν εξαντλεί το νόημα, ούτε το αποτυπώνει πλήρως. Ο Χριστός είναι κρυμμένος μέσα και κάτω από τα γράμματα και Τον βρίσκουν εκείνοι που Τον αναζητούν. Μαθαίνοντας να Τον αναζητούμε κατά την ανάγνωσή μας είναι ένα ουσιαστικό μέρος της χριστιανικής ζωής.

Στις Γραφές, διαβάζουμε πως ο Χριστός πήρε ψωμί, το ευλόγησε, το μέρισε και το έδωσε στους μαθητές Του λέγοντας: «Λάβετε, φάγετε· τούτο εστί το σώμα μου, το υπέρ υμών κλώμενον εις άφεσιν αμαρτιών…». Η Εκκλησία συνεχίζει να υπακούει σε αυτήν την εντολή και διακρίνει μέσα και κάτω από το γράμμα (το ψωμί), μια κοινωνία με το αληθινό Σώμα του Χριστού. Τρώμε τη σάρκα Του και πίνουμε το αίμα Του.

Φυσικά, είναι ειρωνικό το πώς αυτοί που υποστηρίζουν την κυριολεξία είναι συχνά μεταξύ των ηγετών εκείνων που ισχυρίζονται πως… αυτά τα εδάφια δεν εννοούν αυτά που λένε.

Η ανάγνωση των Γραφών ενσωματώνεται στη χρήση τους μέσα στην λειτουργική ζωή της Εκκλησίας. Εκεί, αποκαλύπτονται τα σημεία, τα σύμβολα, οι παραβολές και ο κρυμμένος χαρακτήρας του Λόγου. Ωστόσο, αρκετά συχνά αποκαλύπτεται στην ποίηση και το τραγούδι, στο παράδοξο και την αντίφαση. Στην συμμετοχή μας στη ζωή της Εκκλησίας αποκαλύπτεται ο Χριστός μέσα μας, γίνεται γνωστό το Μυστήριο. Η ανάγνωση των Γραφών με μυστηριακό τρόπο εκπληρώνεται καλύτερα μέσα στην Εκκλησία και στην ζωή μας μέσα στην Εκκλησία.

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Άγιος Μάξιμος χρησιμοποίησε αυτή την εικονογραφία για να περιγράψει την ίδια την Δημιουργία. Ολόκληρη η Δημιουργία μάς δίνεται για να «διαβαστεί» ως το Σώμα του Χριστού. Για μένα, αυτό είναι ένα μεγάλο μυστήριο, ένα μυστήριο που υποψιάζομαι ότι είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστο στην εποχή μας. Οι βίοι των Αγίων συχνά μιλούν για την Δημιουργία με ένα τέτοιο τρόπο:  ο στεναγμός της ωδίνουσας Δημιουργίας αποκτά φωνή.

Ο Χριστός επικαλέσθηκε την εικόνα του δακτύλου του Θεού όταν είπε: «ει δε εν δακτύλω Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, άρα έφθασεν εφ’ υμάς η βασιλεία του Θεού.»  (Λουκ.11:20)

Αυτό είναι ένα κλειδί για την ανάγνωση των Γραφών - και πιθανώς και για την ανάγνωση όλων των άλλων: οι Γραφές είναι θεόπνευστες, «γραμμένες δια του δακτύλου του Θεού». Δεν θα τις δαμάσουμε ποτέ.  Παρομοίως, το δάχτυλό Του έχει χαρτογραφήσει τους ουρανούς και έχει σχεδιάσει όλη την Κτίση.

Χρειάζεται να γίνουμε αληθινοί μαθητές, ώστε να μάθουμε και να ακούμε και να διαβάζουμε τον Λόγο του Θεού όπως Εκείνος μάς δίνεται - και τίποτε λιγότερο.