«Οι πνευματικές μου προσπάθειες δεν επιφέρουν κανένα αποτέλεσμα· απλώς με οδηγούν στο σημείο όπου γνωρίζω ότι δεν μπορώ να κάνω τίποτα, στο σημείο όπου στέκομαι εντελώς γυμνός ενώπιον του Θεού!» – π. Silviu Bunta

Μερικές φορές συναντώ κάποιο απόφθεγμα που αγγίζει την καρδιά μου τόσο βαθιά, ώστε μου κόβει την ανάσα. Το παραπάνω απόφθεγμα προέρχεται από τον π. Σίλβιου Μπούντα, Αναπληρωτή Καθηγητή Παλαιάς Διαθήκης στο Σεμινάριο του Αγίου Βλαδιμήρου, και ειπώθηκε κατά την διάρκεια μιας ομιλίας σε πνευματική σύναξη στον Ορθόδοξο Ναό του Αγίου Αθανασίου στο Νίκολασβιλ του Kεντάκυ. Εκείνο το ίδιο Σαββατοκύριακο, βρισκόμουν στο Λάβλαντ του Κολοράντο, όπου παρουσίαζα μια σειρά ομιλιών σχετικά με την θέση της ντροπής στην πνευματική ζωή.

Η γύμνια που συνοδεύει τη ντροπή μας (από τη Γένεση και μετά) είναι ένα θέμα που συμβαδίζει με τις διαρκείς προσπάθειες του Θεού να μας «ενδύσει» (επίσης από τη Γένεση και μετά). Η γύμνια μας δεν μας αποκαλύπτει ως «κακούς». Μας αποκαλύπτει ως αυτό που πραγματικά είμαστε. Είναι παράδοξο, αλλά το ίδιο το γεγονός της ύπαρξής μας συνοδεύεται από ντροπή. Μεγάλο μέρος αυτού που ονομάζουμε «πολιτισμό» δεν είναι παρά οι συλλογικές μας προσπάθειες να ντυθούμε με διάφορα προσωπεία που καμουφλάρουν την πραγματικότητα, προσφέροντάς μας αντ' αυτής μια κουλτούρα ψευδαισθήσεων – συμπεριλαμβανομένης μιας κουλτούρας προσποιητής πνευματικότητας.

Πριν από αρκετά χρόνια, είχα γράψει ένα άρθρο στο οποίο πρότεινα πως η ηθική βελτίωση είναι - σε μεγάλο βαθμό - μια προσποίηση. Τίποτα δεν έχει αλλάξει την σκέψη μου επί του θέματος. Αντ' αυτού, είμαι όλο και πιο βαθειά πεπεισμένος ότι το μονοπάτι που περιγράφει ο π. Σίλβιου είναι αρκετά ακριβές. Είναι οι ηθικές μας οι αποτυχίες - όταν τις αντιμετωπίζουμε με ειλικρίνεια και ταπεινότητα - που μας επιτρέπουν να δούμε την αλήθεια της αδυναμίας μας, και την απόλυτη εξάρτησή μας από τον Θεό. Ο Άγιος Σωφρόνιος περιέγραφε αυτή την κατάσταση ως «ανεχόμενοι μια μικρή ντροπή». Ανάμεσα στα μεγαλύτερα σφάλματα των ψεύτικων ιδεών της νεωτερικότητας συγκαταλέγεται η αντίληψη περί της αυτάρκειάς μας και της ηθικής μας ικανότητας. Τα ίδια αυτά σφάλματα μάς πείθουν ότι είμαστε ικανοί να προσφέρουμε στον κόσμο όσα αυτός αρνείται να κάνει για τον εαυτό του. Κάθε νέα κρίση φέρνει στο προσκήνιο μια χορεία φωνών που απαιτούν δράση, αγνοώντας το γεγονός ότι κάθε νέα κρίση αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο κατηγορητήριο της ανικανότητας και της ηθικής αποτυχίας μας.

Ασχολούμενος με το κακό που φωλιάζει μέσα στην ίδια την δική μου καρδιά (όπως και με το καλό), επικρίνεται από ορισμένους ως «Αταραξία». Αντ' αυτού, προβάλλονται με πάθος προτάσεις που μας καλούν σε δράση (π.χ. «γράψε στον βουλευτή σου και σώσε τον κόσμο»). Τα ηθικά συναισθήματα και οι ηθικές πράξεις έρχονται με υπόσχεση της αποτελεσματικότητάς τους: «αν δράσουμε αρκετοί, θα αλλάξουμε τον κόσμο». Αυτό δεν αληθεύει, ούτε τώρα, ούτε ποτέ παλαιότερα. Λέγοντας κάτι τέτοιο, ξέρω πως πάει κόντρα στην θρησκεία της νεωτερικότητας. Το να πιστεύει κανείς πως το ηθικό συναίσθημα και οι ηθικές πράξεις θα αλλάξουν πράγματι τον κόσμο, σημαίνει πως έχει υιοθετήσει την κοσμική φαντασία: εννοείται, πως η πολιτική μπορεί να μας σώσει.

Τίποτα δεν είναι πιο επικίνδυνο σε αυτόν τον κόσμο από ένα «ηθικοποιημένο» κράτος. Όταν το πολιτικό σχέδιο είναι να καταστήσει τον κόσμο ηθικό, τότε δεν θα υπάρχουν όρια στην άσκηση της εξουσίας. (Πώς γίνεται, να υπάρξει υπερβολικά πολύ καλό;) Στα σύγχρονα ηθικοποιημένα κράτη μας, παρατηρούμε αυξανόμενη πίεση να φιμώνονται οι φωνές διαφωνούντων - ως απειλές για την ηθική τάξη. Το κράτος εκείνο που θεωρεί πως έχει ένα «ηθικό» ρόλο αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του στη θέση του Θεού. Μόνο ο Θεός είναι καλός (όχι το κράτος).

Η παράδοση της πίστης μάς υπενθυμίζει - όπως ασπάζεται από τον Γέροντα Ζωσιμά του Ντοστογιέφσκι - πως ο καθένας μας φέρει την ευθύνη για τις αμαρτίες όλων των ανθρώπων. Το ίδιο έλεγε και ο Σολζενίτσιν, παρατηρώντας πως η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο καλό και το κακό διατρέχει μέσα στην καρδιά του κάθε ατόμου, παρά ανάμεσα σε ομάδες ανθρώπων. Δεν υπάρχουν «ηθικοί» και «ανήθικοι» άνθρωποι. Ο καθένας μας είναι ένοχος για τους πάντες και για τα πάντα (έτσι λέει ο Γέρων Ζωσιμάς).

Αυτή η πραγματικότητα αποτελεί βαρύ φορτίο για την ανθρώπινη ψυχή. Υπάρχει μια σχετική ελευθερία (έστω και απατηλή) στο να μπορεί κανείς να μεταθέτει την ευθύνη στους άλλους και να τους μετατρέπει σε αποδιοπομπαίους τράγους. Φαντασιωνόμαστε πως μπορούμε να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο διορθώνοντας (ή εξολοθρεύοντας) αυτούς τους «τράγους». Στο βαθύτερο επίπεδό της, μια τέτοια σκέψη δεν είναι τίποτε άλλο παρά φθόνος —το «κακό μάτι»— και αποτελεί την πηγή κάθε φόνου, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Τι γίνεται με το κακό στον κόσμο; Τι πρέπει να κάνουμε;

Πιάστε το ερώτημα αυτό και θέστε το ενώπιον του Χριστού. Απευθύνετε το ερώτημα σε Εκείνον. Είναι ο Ιησούς ένας «αταραξίας»; Αρνήθηκε να επιφέρει αλλαγή στον κόσμο; Ένα συνηθισμένο κακό της εποχής Του εντοπιζόταν πανεύκολα: Ρωμαίος στρατιώτης που ανάγκαζε τους ντόπιους πολίτες (συμπεριλαμβανομένων γυναικών και παιδιών) να μεταφέρουν τον στρατιωτικό του εξοπλισμό. Αυτή ήταν μια πρακτική που απεχθάνονταν οι Εβραίοι ζηλωτές. Η εντολή(!) του Χριστού ήταν: «και όστις σε αγγαρεύσει μίλιον εν, ύπαγε μετ' αυτού δύο» (Ματθ. 5:41). Το «επιπλέον μίλι» δεν είναι μια μικρή, επιπλέον προσπάθεια που κάνουμε για ένα φίλο, αλλά μια ριζοσπαστική πράξη μη βίας απέναντι στην άδικη καταπίεση.

Γιατί άραγε είπε ο Ιησούς κάτι τέτοιο; Είναι ο Ιησούς ειρηνιστής; Νομίζω πως αυτό θα ήταν το λάθος συμπέρασμα. Δεν υπάρχει αποδοχή του κακού μέσα στην διδασκαλία Του, ούτε μια εντολή «μη βίας» που υπερέχει όλων των άλλων. Ο Χριστός δεν μας διατάζει να είμαστε παθητικοί ενώπιον της άδικης απαίτησης.  Μάλλον η διαταγή να «πάμε το επιπλέον μίλι» είναι η ριζοσπαστική εφαρμογή του Σταυρού μέσα σε μια κατάσταση έμπρακτης αδικίας.

Ο Σταυρός δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως ένα γεγονός θεϊκής πληρωμής, μια συμμόρφωσή μας που ανοίγει τον δρόμο για να πάμε στον παράδεισο. Ούτε πρέπει ο Σταυρός να μειώνεται ως μια απλή προθυμία να υποφέρουμε υπομονετικά. Ο Σταυρός είναι ο τρόπος ζωής – και αυτό μάς προβάλλεται συνεχώς μέσα στην Καινή Διαθήκη. Είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα του χριστιανού: «Όποιος θέλει να γίνει μαθητής Μου, οφείλει να σηκώσει τον σταυρό του και να με ακολουθήσει».

Τι είναι ο Σταυρός;  Ο Σταυρός παραδόξως περιγράφεται μέσα στους Ορθόδοξους ύμνους ως «Όπλον Ειρήνης». Αν και μπορεί να μοιάζει παθητικό σε εξωτερικούς παρατηρητές, είναι η κατεξοχήν «επιθετική» πράξη δύναμης που έχουμε στην διάθεσή μας. Ο Σταυρός θριαμβεύει ακόμη και πάνω στον θάνατο. Ο Σταυρός είναι η αυτό-κενωτική ένωσή μας με τον Εσταυρωμένο Χριστό, όπου προσφέρουμε τον εαυτό μας «υπέρ πάντων και για τους πάντες». Είναι ταυτόχρονα προσευχή και εσωτερική διαμόρφωση των εξωτερικών μας αντιδράσεων. Όταν μας καταριούνται, εμείς ευλογούμε. Όταν μας χτυπούν, στρέφουμε το μάγουλο. Αυτά δεν είναι συμβολικές πράξεις, αλλά πράξεις υπέρτατης πνευματικής δύναμης που εξουδετερώνουν το δηλητήριο που γεννιέται μέσα στις κακές πράξεις των άλλων. Είναι πράξεις που εξιλεώνουν, καθώς δημιουργούν μια «καταλλαγή» - μια ένωση - μεταξύ μιας κατάστασης και τον Θεό. Το καλό - μέσα σε οτιδήποτε - μπορεί να προκύψει, μόνο μέσα από την ένωση με τον Θεό, καθώς Εκείνος και μόνο είναι η πηγή του καλού.

Ο Ησυχασμός (η οδός της σιωπής και της προσευχής) δεν είναι σαν την Δυτική Αταραξία (απλά, να μην κάνεις τίποτα). Αποτελεί την ίδια την καρδιά της Ορθόδοξης πνευματικής ζωής, καθώς συνιστά την εσωτερική ένωση με την ενεργό ζωή του Σταυρού. Όσοι φαντάζονται (ή κατηγορούν) πως πρόκειται για ένα παθητικό τρόπο ζωής, το μόνο που αποδεικνύουν είναι πως ο Ησυχασμός είναι ξένος για εκείνους. Ήταν κοινός τόπος στη διδασκαλία των Πατέρων της Ερήμου η διαπίστωση ότι ο Θεός διατήρησε τον κόσμο χάρη στη ζωή και τις προσευχές λίγων μόνο δικαίων. Εκείνοι λειτουργούσαν ως οι «δίκαιοι εν μέσω των Σοδόμων». Οι σημερινοί πολέμιοι του Ησυχασμού φαντάζονται πως ο κόσμος διατηρείται από εκείνους που διαθέτουν στρατούς, κοινωνικούς λειτουργούς και πυρηνικά όπλα, παντρεμένα με τις «ηθικές» τους δεσμεύσεις.

Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου,

και ευλόγησον την κληρονομίαν Σου.

Νίκες στους Ορθοδόξους

Κατά των αντιπάλων τους δωρούμενος.

Και το Σον φυλάττων - διά του Σταυρού Σου - πολίτευμα…

Εν τέλει, μαθαίνουμε πως «τίποτα δεν μπορούμε να κάνουμε».  Όμως ενωμένοι με τον Χριστό, μπορούμε να τα κάνουμε όλα.

Μέσω του Σταυρού Του - δια του οποίου συγκεντρώνουμε μέσα μας ολόκληρο τον κόσμο, καλούς και κακούς, δικαίους και αδίκους, προσφέροντας τους εαυτούς μας «για τους πάντες και για τα πάντα» - καταφεύγουμε στην μοναδική Ζωή που δίνει ζωή.  Κανένα ηθικό σχέδιο, όσο καλοπροαίρετο κι αν είναι, δεν μπορεί να το κάνει αυτό.

Είθε ο Θεός να μας δώσει την Χάρη Του να αγκαλιάσουμε μια τέτοια αδυναμία.