• 1. Άκριτη χρήση λόγων τών αγίων

• 2. Η αγιότητα δεν είναι προσωπικό αλάθητο

• 3. Το αλάθητο ανήκει στην Εκκλησία, όχι σε μεμονωμένα πρόσωπα

• 4. Η διάκριση των χαρισμάτων μέσα στην Εκκλησία

• 5. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος και το χάρισμα της ερμηνείας

• 6. Ο άγιος Παΐσιος ως παράδειγμα ορθής διάκρισης

• 7. Η λανθασμένη χρήση των λόγων των αγίων

• 8. Οι άγιοι ως μάρτυρες, όχι ως ιδιωτικά αλάθητα

Η αγάπη του Ορθόδοξου λαού προς τους συγχρόνους αγίους είναι ένα από τα πιο παρήγορα φαινόμενα της εκκλησιαστικής ζωής των τελευταίων δεκαετιών. Ο άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, ο άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, ο άγιος Ιάκωβος Τσαλίκης, ο άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ και τόσες άλλες φωτισμένες μορφές έγιναν για πολλούς ανθρώπους ζωντανή απόδειξη ότι η αγιότητα δεν είναι υπόθεση του μακρινού παρελθόντος. Η Χάρη του Θεού εξακολουθεί να ενεργεί μέσα στην Εκκλησία, να μεταμορφώνει ανθρώπους, να παρηγορεί, να θεραπεύει και να οδηγεί στη μετάνοια.

1. Άκριτη χρήση λόγων τών αγίων

Ωστόσο, η τιμή προς τους αγίους χρειάζεται και θεολογική διάκριση. Διότι υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος η ευλάβεια να μετατραπεί σε άκριτη χρήση των λόγων τους. Συχνά βλέπουμε πιστούς να επικαλούνται συγχρόνους αγίους και γεροντάδες για να «κλείσουν» κάθε συζήτηση: «Το είπε ο άγιος, άρα τελείωσε». Με αυτόν τον τρόπο, όμως, ο άγιος παύει να αντιμετωπίζεται ως μέλος του σώματος της Εκκλησίας και μετατρέπεται, σχεδόν ανεπίγνωστα, σε ατομικό κέντρο αυθεντίας. Έτσι γεννιέται μια σοβαρή σύγχυση: η αγιότητα ταυτίζεται με ένα γενικό προσωπικό αλάθητο.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν γνωρίζει τέτοια αντίληψη. Οι άγιοι είναι φίλοι του Θεού, φορείς της Χάριτος, πρότυπα μετανοίας, καθαρότητας, ταπεινώσεως και αγάπης. Δεν είναι όμως αλάθητα πρόσωπα με την έννοια ότι κάθε λόγος τους, για κάθε θέμα, έχει αυτομάτως δογματικό κύρος. Η Εκκλησία αναγνωρίζει την αγιότητά τους, αλλά δεν τους απομονώνει από το σώμα της· τους εντάσσει μέσα στη μία Παράδοση, μέσα στην Ευχαριστιακή ζωή, μέσα στη Συνοδική συνείδηση, μέσα στη συμφωνία των Πατέρων.

2. Η αγιότητα δεν είναι προσωπικό αλάθητο

Η αγιότητα είναι καρπός της μετοχής του ανθρώπου στη Χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ο άγιος δεν είναι απλώς ένας ηθικά καλός άνθρωπος, ούτε ένας χαρισματικός ψυχολόγος, ούτε ένας σοφός δάσκαλος σύμφωνα με τα ανθρώπινα μέτρα. Είναι άνθρωπος που κάλεσε τον Χριστό να κατοικήσει στην καρδιά του. Καθάρθηκε με τη μετάνοια, φωτίστηκε με την προσευχή, έμαθε να αγαπά σταυρικά, έζησε την πίστη όχι ως θεωρία αλλά ως ζωή.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε άγιος έχει όλα τα χαρίσματα. Ούτε σημαίνει ότι κάθε άγιος μπορεί να απαντήσει αυθεντικά σε κάθε δογματικό, ερμηνευτικό, κανονικό ή ιστορικό ζήτημα. Η Εκκλησία δεν είναι άθροισμα ατομικών αυθεντιών· είναι σώμα Χριστού. Και μέσα σε αυτό το σώμα το Άγιο Πνεύμα μοιράζει χαρίσματα «καθὼς βούλεται».

Ο Απόστολος Παύλος είναι απολύτως σαφής: «Και ους μεν έθετο ο Θεός εν τη εκκλησία πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον διδασκάλους…» (Α΄ Κορ. 12,28). Και αλλού ρωτά: «Μη πάντες απόστολοι; μη πάντες προφήται; μη πάντες διδάσκαλοι; μη πάντες δυνάμεις;» (Α΄ Κορ. 12,29). Η απάντηση είναι αυτονόητη: όχι. Δεν είναι όλοι απόστολοι, δεν είναι όλοι προφήτες, δεν είναι όλοι διδάσκαλοι, δεν έχουν όλοι το ίδιο χάρισμα.

Εδώ βρίσκεται το κλειδί. Η αγιότητα είναι η ζωή του Θεού στον άνθρωπο. Το χάρισμα είναι ειδική δωρεά του Πνεύματος για τη διακονία της Εκκλησίας. Η αγιότητα και τα χαρίσματα συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Μπορεί κάποιος να είναι άγιος χωρίς να είναι μεγάλος δογματικός θεολόγος. Μπορεί να είναι θαυματουργός χωρίς να είναι ερμηνευτής των Γραφών. Μπορεί να έχει χάρισμα παρηγορίας, αλλά όχι χάρισμα συστηματικής θεολογικής διατύπωσης. Αυτό δεν μειώνει την αγιότητά του· απλώς τη βάζει στη σωστή εκκλησιολογική της θέση.

3. Το αλάθητο ανήκει στην Εκκλησία, όχι σε μεμονωμένα πρόσωπα

Στην Ορθόδοξη Παράδοση η αλήθεια δεν στηρίζεται σε ένα μεμονωμένο άτομο, όσο άγιο κι αν είναι. Η αλήθεια φυλάσσεται και εκφράζεται από την Εκκλησία ως σώμα Χριστού. Εκφράζεται στην Αγία Γραφή, στους Πατέρες, στις Οικουμενικές Συνόδους, στη θεία λατρεία, στην ασκητική εμπειρία, στη ζωντανή συνέχεια της παραδόσεως.

Ακόμη και οι μεγάλοι Πατέρες δεν λειτουργούν ως ιδιωτικές αυθεντίες. Ο άγιος Αθανάσιος ο Μέγας, ο άγιος Βασίλειος, ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς δεν είναι αυθεντίες επειδή υπήρξαν απλώς μεγάλες αγιοπνευματικές προσωπικότητες. Είναι αυθεντικοί θεολόγοι επειδή ο λόγος τους εκφράζει την πίστη της Εκκλησίας, επειδή έγινε δεκτός από το εκκλησιαστικό σώμα, επειδή βρίσκεται σε συμφωνία με την Αποστολική και Πατερική εμπειρία.

Αυτό σημαίνει ότι κανένας άγιος δεν πρέπει να απομονώνεται από την Εκκλησία. Αν πάρουμε μια φράση ενός αγίου, την αποκόψουμε από το πλαίσιό της και την κάνουμε απόλυτο κριτήριο για όλα τα ζητήματα, τότε δεν τιμούμε τον άγιο. Τον χρησιμοποιούμε. Και μάλιστα τον χρησιμοποιούμε με τρόπο ξένο προς το ίδιο το φρόνημα των αγίων, οι οποίοι ποτέ δεν διεκδίκησαν προσωπικό αλάθητο.

Οι άγιοι ήταν οι πρώτοι που ζούσαν με φόβο Θεού, ταπείνωση και υπακοή στην Εκκλησία. Δεν ζητούσαν να επιβάλουν τον εαυτό τους. Δεν έλεγαν «εγώ είμαι το κριτήριο». Έλεγαν, με τον τρόπο της ζωής τους, «η Εκκλησία είναι η κιβωτός της σωτηρίας· ο Χριστός είναι η αλήθεια».

4. Η διάκριση των χαρισμάτων μέσα στην Εκκλησία

Η ποικιλία των χαρισμάτων δεν είναι αδυναμία της Εκκλησίας· είναι πλούτος. Το Άγιο Πνεύμα δεν δημιουργεί ομοιομορφία. Δεν κάνει όλους τους αγίους ίδιους. Άλλος φανερώνει κυρίως την ακρίβεια της δογματικής διατύπωσης. Άλλος τη μεταμορφωτική δύναμη της ποιμαντικής παρηγορίας. Άλλος την άσκηση. Άλλος την ομολογία. Άλλος το μαρτύριο. Άλλος την ερμηνεία της Γραφής. Άλλος τη διάκριση των λογισμών.

Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος δεν είναι ίδιος με τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής δεν έχει την ίδια εκκλησιαστική αποστολή με τον άγιο Σεραφείμ του Σάρωφ. Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς δεν διακονεί την Εκκλησία με τον ίδιο τρόπο που τη διακόνησε ο άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης. Όλοι είναι άγιοι, αλλά δεν έχουν όλοι την ίδια διακονία.

Η ίδια η εκκλησιαστική μνήμη το αποδεικνύει. Μόνο λίγοι άγιοι έλαβαν τον τίτλο «Θεολόγος»: ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άλλοι άγιοι δεν γνώρισαν τον Θεό. Σημαίνει ότι η Εκκλησία αναγνώρισε σε αυτούς ένα ιδιαίτερο χάρισμα θεολογικής εκφράσεως. Άλλοι Πατέρες, όπως ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, αν και δεν φέρουν τον ίδιο τίτλο, έχουν σαφώς κορυφαία δογματική σημασία, διότι η Εκκλησία δέχθηκε τη θεολογική τους μαρτυρία ως έκφραση της εμπειρίας της.

Άρα, η φράση «είναι άγιος, άρα έχει πάντα δίκιο σε όλα» δεν είναι Πατερική. Είναι απλοϊκή. Η σωστή φράση θα ήταν: «είναι άγιος, άρα η ζωή του φανερώνει τη Χάρη του Θεού· οι λόγοι του πρέπει να ακούγονται με σεβασμό, αλλά να κατανοούνται μέσα στην Παράδοση της Εκκλησίας».

5. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος και το χάρισμα της ερμηνείας

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αγιολογική διήγηση για τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Σύμφωνα με αυτήν, ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, όταν του ζητήθηκε να ερμηνεύσει ορισμένα δύσκολα χωρία της Αγίας Γραφής, έλαβε πληροφορία ότι το ιδιαίτερο χάρισμα της ερμηνείας είχε δοθεί στον Ιωάννη τον Αντιοχέα, δηλαδή στον γνωστό Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο. Άλλη σχετική διήγηση αναφέρει ότι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης εμφανίστηκε στον Χρυσόστομο και του παρέδωσε ειλητάριο, ως σημείο ότι θα του ανοιχθεί η διάνοια για την κατανόηση των θείων Γραφών.

Δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη διήγηση ως αυστηρή ιστορική απόδειξη. Ανήκει στον χώρο της Αγιολογικής παραδόσεως και λειτουργεί κυρίως παιδαγωγικά και συμβολικά. Το θεολογικό της νόημα, όμως, είναι πολύ σημαντικό: ακόμη και μεταξύ μεγάλων αγίων υπάρχει διάκριση χαρισμάτων. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος είναι ασύγκριτος θεολόγος της Αγίας Τριάδος. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι ασύγκριτος ερμηνευτής της Γραφής και κήρυκας του εκκλησιαστικού λόγου. Το ένα χάρισμα δεν καταργεί το άλλο. Ο ένας άγιος δεν μειώνεται επειδή άλλος έχει διαφορετική δωρεά.

Αυτό είναι πολύ χρήσιμο για να καταλάβουμε την λειτουργία και την διάκριση των χαρισμάτων. Αν ακόμη και οι μεγάλοι Πατέρες έχουν διαφορετικές χαρισματικές διακονίες, πόσο περισσότερο χρειάζεται προσοχή όταν χρησιμοποιούμε λόγους συγχρόνων αγίων για σύνθετα θεολογικά ζητήματα.

6. Ο άγιος Παΐσιος ως παράδειγμα ορθής διάκρισης

Ο άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα συγχρόνου αγίου του οποίου οι λόγοι χρησιμοποιούνται συχνά σε κάθε είδους συζήτηση. Ο άγιος Παΐσιος υπήρξε αναμφίβολα μεγάλη μορφή της Εκκλησίας. Η αγάπη του, η προσευχή του, η διάκρισή του, η ασκητική του ζωή, η παρηγορία που πρόσφερε σε χιλιάδες ανθρώπους, η δύναμη του λόγου του και τα πολλά σημεία της Χάριτος στη ζωή του μαρτυρούν την αγιότητά του.

Όμως χρειάζεται προσοχή στον τρόπο που μιλούμε για τη θεολογία του. Ο άγιος Παΐσιος δεν ήταν δογματικός θεολόγος με τον τρόπο του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου ή του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Δεν έγραψε συστηματικές πραγματείες περί Τριάδος, Χριστολογίας, ακτίστου Χάριτος ή εκκλησιολογίας. Δεν κλήθηκε να διατυπώσει όρους Συνόδου ούτε να αντιμετωπίσει δογματικές αιρέσεις με τεχνική θεολογική γλώσσα.

Η θεολογία του ήταν κυρίως πρακτική, εμπειρική, ποιμαντική. Ήταν θεολογία της καρδιάς, της μετανοίας, της διάκρισης, της παρηγορίας, της θεραπείας των λογισμών. Μιλούσε απλά, παραστατικά, συχνά με εικόνες από την καθημερινή ζωή, με χιούμορ, με παιδαγωγική προσαρμογή στον άνθρωπο που είχε μπροστά του. Έσωζε ανθρώπους από την απελπισία, τη σύγχυση, την αμαρτία, την απόγνωση.

Ο ίδιος ο άγιος Παΐσιος έλεγε ότι θεολογία δεν είναι τα όμορφα λόγια του μυαλού, αλλά ο λόγος του Θεού που συλλαμβάνεται από αγνές, ταπεινές και αναγεννημένες ψυχές. Τόνιζε ότι η θεολογία χωρίς πνευματική άσκηση και εσωτερικό βίωμα γίνεται εξωτερική, γεμάτη αμφιβολίες και ερωτηματικά. Μιλούσε για «πρακτικούς θεολόγους», δηλαδή ανθρώπους που, με την κάθαρση και την επίσκεψη της Χάριτος, γνωρίζουν τον Θεό βιωματικά.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε φράση του αγίου Παϊσίου πρέπει να χρησιμοποιείται ως δογματικός κανόνας. Αντίθετα, το ίδιο του το παράδειγμα μάς καλεί σε ταπείνωση και διάκριση. Ο Παΐσιος δεν ήθελε να δημιουργήσει «παϊσιανισμό». Δεν ήθελε οι άνθρωποι να αντικαταστήσουν την Εκκλησία με τα λόγια του. Ήθελε να οδηγήσει τους ανθρώπους στον Χριστό, στην εξομολόγηση, στην προσευχή, στην ταπείνωση, στην εκκλησιαστική ζωή.

Όταν λοιπόν χρησιμοποιούμε τον άγιο Παΐσιο ως απόλυτη απάντηση σε κάθε ζήτημα, κινδυνεύουμε να αδικήσουμε τον ίδιο. Τον βγάζουμε από το φυσικό του πλαίσιο, που είναι η ποιμαντική θεραπεία του ανθρώπου, και τον τοποθετούμε σε ρόλο που ο ίδιος δεν διεκδίκησε.

7. Η λανθασμένη χρήση των λόγων των αγίων

Η κακή χρήση των λόγων των αγίων έχει μερικά κοινά χαρακτηριστικά.

Πρώτον, απομονώνει φράσεις. Παίρνει μια πρόταση, συχνά από προφορική διήγηση, και την παρουσιάζει ως τελεσίδικη εκκλησιαστική θέση.

Δεύτερον, αγνοεί το πλαίσιο. Δεν εξετάζει σε ποιον ειπώθηκε, πότε ειπώθηκε, για ποιο πρόβλημα ειπώθηκε και με ποιο ποιμαντικό σκοπό.

Τρίτον, συγχέει τα είδη του λόγου. Άλλο είναι μια προσωπική συμβουλή, άλλο μια ασκητική νουθεσία, άλλο μια προφητική προειδοποίηση, άλλο μια δογματική διατύπωση.

Τέταρτον, χρησιμοποιεί τον άγιο για να στηρίξει ήδη διαμορφωμένες απόψεις. Αντί να αφήνουμε τον άγιο να μας οδηγήσει σε μετάνοια, τον καλούμε να επιβεβαιώσει τη δική μας ιδεολογία.

Πέμπτον, δημιουργεί πνευματικό φανατισμό. Όποιος διαφωνεί με μια συγκεκριμένη ερμηνεία του λόγου του αγίου παρουσιάζεται ως δήθεν εχθρός του αγίου ή της Εκκλησίας. Έτσι ο άγιος γίνεται αφορμή διαιρέσεως, ενώ η ζωή του ήταν διακονία ενότητας, ειρήνης και σωτηρίας.

Οι άγιοι δεν μας δόθηκαν για να έχουμε περισσότερα επιχειρήματα. Μας δόθηκαν για να έχουμε περισσότερη μετάνοια. Δεν είναι πνευματικά όπλα κατά των άλλων· είναι φώτα που αποκαλύπτουν πρώτα τη δική μας πνευματική φτώχεια.

Γι’ αυτό, όταν διαβάζουμε λόγους συγχρόνων αγίων, χρειάζεται να θέτουμε ορισμένα ερωτήματα:

* Είναι αυτός ο λόγος προσωπική συμβουλή ή γενική διδασκαλία;

* Συμφωνεί η ερμηνεία με την Αγία Γραφή και τους Πατέρες;

* Μήπως τον χρησιμοποιώ για να δικαιώσω τον εαυτό μου;

* Με οδηγεί σε ταπείνωση, αγάπη και μετάνοια ή σε ένταση, υπεροψία και καταδίκη των άλλων;

* Τον διαβάζω μέσα στην Εκκλησία ή τον κάνω ιδιωτικό κανόνα;

Αυτή η διάκριση δεν μειώνει τους αγίους. Αντίθετα, τους προστατεύει από τη δική μας κακή χρήση.

8. Οι άγιοι ως μάρτυρες, όχι ως ιδιωτικά αλάθητα

Η αγιότητα είναι η μεγάλη απόδειξη ότι το Ευαγγέλιο είναι αληθινό. Οι άγιοι φανερώνουν ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει κατά χάριν αυτό που ο Θεός τον καλεί να γίνει. Είναι ζωντανές μαρτυρίες της Αναστάσεως. Είναι η απάντηση της Εκκλησίας στην απελπισία του κόσμου.

Αλλά ακριβώς επειδή οι άγιοι είναι τόσο πολύτιμοι, δεν πρέπει να τους παραμορφώνουμε. Δεν πρέπει να τους μετατρέπουμε σε αλάθητους σχολιαστές των πάντων. Δεν πρέπει να αντικαθιστούμε την Εκκλησία με αποφθέγματα. Δεν πρέπει να συγχέουμε την αγιότητα με την χαρισματική δογματική αυθεντία.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία μάς καλεί να τιμούμε τους αγίους μέσα στη ζωή της Εκκλησίας. Να ακούμε τον λόγο τους, αλλά να τον ερμηνεύουμε με διάκριση. Να δεχόμαστε την ποιμαντική τους σοφία, αλλά να μη διαλύουμε τη Συνοδική και Πατερική τάξη της πίστης. Να εμπνεόμαστε από τη ζωή τους, αλλά να μη φτιάχνουμε γύρω από αυτούς ιδεολογικά στρατόπεδα.

Ο άγιος Παΐσιος, και κάθε σύγχρονος άγιος, είναι δώρο του Θεού στην Εκκλησία. Το δώρο αυτό το δεχόμαστε σωστά όταν μας οδηγεί στον Χριστό, στην ταπείνωση, στην προσευχή, στη μετάνοια, στην αγάπη και στην εκκλησιαστική ενότητα. Αντίθετα, το παρερμηνεύουμε όταν το χρησιμοποιούμε για να θεμελιώσουμε ένα προσωπικό ή παραταξιακό αλάθητο.

Οι άγιοι δεν είναι πάνω από την Εκκλησία. Είναι η πιο φωτεινή καρποφορία της Εκκλησίας. Και γι’ αυτό η αληθινή τιμή προς αυτούς είναι να τους ακούμε όπως οι ίδιοι θα ήθελαν: όχι ως αφορμή αυταρέσκειας, αλλά ως πρόσκληση σε μετάνοια και ζωή εν Χριστώ.