Επειδή σε αυτή τη σειρά θεμάτων, θα δούμε πολλές εξαιρετικές αναλύσεις αγίων Πατέρων, αλλά και μερικά λάθη τους σε επιστημονικά τεκμηριωμένα ζητήματα, σήμερα θα δούμε ένα πρώτο παράδειγμα εξαιρετικών ερμηνειών, αλλά και ενός πατερικού επιστημονικού λάθους.

Καθώς εξετάζουμε τις δημιουργικές ημέρες τής Γένεσης, είναι μία ευκαιρία να δούμε αποσπάσματα από μία σχετική ανάλυση που κάνει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, στο έργο του "Απολογητικός προς Πέτρον τον αδελφόν αυτού, περί τής Εξαημέρου". Γραμμένο περισσότερο από μία χιλιετία πριν, στο έργο αυτό θα δούμε πολλά εξαιρετικά στοιχεία τής ανάλυσης τού αγίου Γρηγορίου, αλλά και ένα κοσμολογικό του σφάλμα, έτσι ώστε να έχουμε υπ' όψιν μας ότι στην Εκκλησία δεν έχουμε παπικό αλάθητο από κανέναν, ακόμα και άγιος αν είναι. Για να είμαστε προσεκτικοί και επιλεκτικοί σε οτιδήποτε μελετάμε, όπως αρμόζει σε Χριστιανούς.

Λόγω χρόνου, θα διαβάσω μόνο αποσπάσματα από το έργο τού αγίου, μεταφρασμένα στη Δημοτική, και θα κάνω κάποια σχόλια. Και στο σχετικό άρθρο, μπορείτε να δείτε παράλληλα και την αρχαία διατύπωση, αλλά και ολόκληρη την ανάλυση τού αγίου.

Λέει λοιπόν ο άγιος Γρηγόριος:

"Εάν ο Θεός είναι άυλος, πού βρέθηκε η ύλη, πώς προήλθε το ποσό από το άποσο, και το ορατό από το αόρατο; Και από αυτό που δεν έχει μέγεθος και δεν ορίζεται, αυτό που ορίζεται με κάθε όγκο και αναλογία; Και όλα τα άλλα, όσα φαίνονται περί τής ύλης, πώς ή από πού τα παρήγαγε, Αυτός που δεν έχει τίποτα τέτοιο στη φύση Του;

Επειδή μία είναι η λύση για το καθένα από τα προαναφερθέντα περί τής ύλης: Το ότι δεν μπορούμε να υποθέσουμε ούτε αδύνατη τη σοφία τού Θεού, ούτε τη δύναμη άσοφη· αλλά αυτά είναι μαζί. Και στα δύο φαίνεται, ότι ταυτόχρονα και με τον ίδιο τρόπο συνεμφανίζονται το ένα με το άλλο. Επειδή και το σοφό Του θέλημα φανερώθηκε στη δύναμη τών ενεργούμενων, και η ενεργητική Του δύναμη τελειώθηκε στο σοφό θέλημα.

Αν λοιπόν είναι μαζί και ταυτόχρονα η σοφία και η δύναμη, ούτε αγνοεί πώς θα βρεθεί ύλη προς κατασκευή τών όντων, ούτε αδυνατεί να βάλει σε ενέργεια αυτό που νοήθηκε.

Αλλά αφού μπορεί τα πάντα, με το σοφό και δυνατό θέλημα κατέβαλε μαζί τα πάντα δια τών οποίων συνίσταται η ύλη για την αποπεράτωση τών όντων: Το ελαφρύ, το βαρύ, το πυκνό, το αραιό, το μαλακό, το σκληρό, το υγρό, το ξηρό, το ψυχρό, το θερμό, το χρώμα, το σχήμα, την περιγραφή, την απόσταση· τα οποία όλα είναι μεν έννοιες και γυμνά νοήματα. Επειδή τίποτα από αυτά δεν είναι από μόνο του ύλη, αλλά αλληλοσυνεργαζόμενα το ένα με το άλλο γίνεται ύλη.

Εάν λοιπόν με την υπεροχή τής σοφίας και τής δυνάμεως, και τα πάντα γνωρίζει, και τα πάντα μπορεί, τάχα πώς προσεγγίζουμε την υψηλή φωνή τού Μωυσέως, ο οποίος είπε: "Εν κεφαλαίω (επειδή αυτό εξέδωσε ο Ακύλας αντί για την "αρχή"), πεποιήσθαι παρά τού Θεού τον ουρανόν και την γην";"

Εδώ κάνω μία παύση, για να θυμίσω ότι στην προηγούμενη ανάλυση που κάναμε από το Εβραϊκό κείμενο, καθώς αναλύαμε την αρχική φράση τής Γενέσεως "εν αρχή", είπαμε ότι το Εβραϊκό "μπερεσίτ" που σημαίνει "εν αρχή", προκύπτει από τη ρίζα "ρος", που σημαίνει: "κεφαλή, αρχή". Αυτό δεν διαφεύγει εδώ από τον άγιο Γρηγόριο, και λαμβάνει και αυτό υπ' όψιν του. Συνεχίζει λοιπόν ο άγιος ως εξής:

"Επειδή λοιπόν το βιβλίο τής Γενέσεως ο προφήτης το έκανε εισαγωγικό προς θεογνωσία, και σκοπός τού Μωυσή είναι να χειραγωγήσει αυτούς που είναι υποδουλωμένοι στην αίσθηση, μέσω τών φαινομένων προς εκείνα που υπερβαίνουν την αισθητή κατανόηση, γι' αυτό η γνώση δια τής όψεως, μάς ορίζεται ως ουρανός και γη".

Δηλαδή εδώ ο άγιος μάς λέει για τα "φαινόμενα". Ότι ο Μωυσής γράφει από τη θέση τού παρατηρητή.

"Γι' αυτό ο λόγος κατονόμασε αυτά που βρίσκονται στα άκρα όσων μάς γίνονται γνωστά δια τής αισθήσεώς, ως περιεκτικά τών όντων· έτσι ώστε μέσω τού λόγου ότι από τον Θεό έγιναν τα περιέχοντα, να συμπεριλάβει όλο το περιεχόμενο εντός τών άκρων. Και αντί να πει ότι ο Θεός δημιούργησε συνολικά όλα τα όντα, είπε "στο κεφάλαιο", με άλλα λόγια "στην αρχή" δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη.

Μία είναι η σημασία τών δύο λέξεων, τής "αρχής" και τού "κεφαλαίου". Επειδή δηλώνεται επίσης και από τις δύο λέξεις το συνολικό: Επειδή στο μεν "κεφάλαιο" δηλώνεται ότι αδιακρίτως τα πάντα έφθασαν σε ύπαρξη, ενώ μέσω τής "αρχής", δηλώνεται το ακαριαίο και χωρίς διάστημα. Επειδή η "αρχή" είναι ξένη σε κάθε έννοια διαστήματος. Όπως το σημείο είναι αρχή τής γραμμής και το άτομο τού όγκου, έτσι και το "ακαριαίο" τού χρονικού διαστήματος".

Εδώ έχουμε μία εξαιρετική σύλληψη τού αγίου Γρηγορίου, ότι ο Θεός έπλασε τα πάντα "ακαριαία"! Αχρόνως! Δηλαδή ο Θεός δεν επεμβαίνει στην κτίση διαρκώς, "επιδιορθώνοντας" τη δημιουργία Του με επεμβάσεις, αλλά όλα όσα έπλασε, τα έπλασε ΕΞ ΑΡΧΗΣ, με μία δημιουργική ενέργεια, όπως αρμόζει στον Παντογνώστη Θεό! Και αυτό όπως θα δούμε το αναλύει ο άγιος στη συνέχεια, όπου διαβάζουμε:

"Η συνολική καταβολή τών όντων λοιπόν, από την ανέκφραστη δύναμη τού Θεού, κατονομάσθηκε "αρχή" από τον Μωυσή, ή αλλιώς "κεφάλαιο", στην οποία αναφέρεται η σύσταση τού παντός· αναφέροντας τα μεν άκρα τών όντων, τα δε μέσα αποσιωπώντας τα, δείχνοντάς τα μαζί με τα άκρα. Και όταν λέω άκρα, το λέω για την ανθρώπινη αίσθηση, η οποία ούτε σε αυτά που είναι κάτω από τη γη διεισδύει, ούτε τον ουρανό διασχίζει.

Λοιπόν ας γίνει αντιληπτό, πως η αρχή τής κοσμογονίας προϋποθέτει, ότι τις αφορμές και τις αιτίες και τις δυνάμεις όλων τών όντων, ο Θεός τις κατέβαλλε ακαριαία και αδιακρίτως, και στην πρώτη ορμή τού θελήματος, η ουσία τού καθενός τών όντων συνεισέφερε: ουρανός, αιθέρας, αστέρια, φωτιά, αέρας, θάλασσα, γη, ζώο, φυτά· τα οποία όλα φαίνονταν καθαρά από το μεν θείο μάτι, φανερωνόμενα από τον λόγο τής δυνάμεως, κατά τον λόγο που λέει η προφητεία: "βλέποντα τα πάντα πριν αυτά γίνουν"."

Βλέπετε τι λέει ο άγιος Γρηγόριος; Ακαριαία ο Θεός, με μία δημιουργική ενέργεια, προγνωρίζοντας τα πάντα, έθεσε τις αφορμές και τις αιτίες και τις δυνάμεις όλων τών όντων! Πρόκειται πράγματι για μία εξαιρετική διατύπωση τού αγίου Γρηγορίου πέρα για πέρα αληθινή και ταιριαστή προς έναν Παντοδύναμο και Παντογνώστη Δημιουργό, που δεν χρειάζεται να διορθώσει κάτι στη δημιουργία Του, αλλά έχει δώσει εξ αρχής όλες τις προϋποθέσεις για αίσιο τέλος κατά το θέλημά Του, κυριολεκτικά στα πάντα! Και συνεχίζουμε την ανάγνωση από τον άγιο Γρηγόριο:

"Όσο για τη σοφία και δύναμη που καταβλήθηκε προς την τελείωση τού καθενός τών συστατικών μερών τού κόσμου, ακολούθησε κάποια αναγκαία ακολουθία κατά κάποια σειρά, ώστε η φωτιά να προλάβει μεν να εμφανισθεί πριν από όλα τα άλλα που μπορούν να φανούν, και έτσι μετά από εκείνο, το αναγκαίως επόμενο τού προηγουμένου, και πάνω σε αυτό κάποιο τρίτο, όπως τα ανάγκαζαν όλα μαζί τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα τής φύσης. Μετά τέταρτο και πέμπτο, και τα λοιπά τής συνεχιζόμενης ακολουθίας. Όχι όμως παρουσιαζόμενα με τρόπο κάποιας αυτόματης σύμπτωσης, κατά κάποια άτακτη και τυχαία κατεύθυνση. Αλλά όπως η αναγκαία σειρά τής φύσεως επιζητεί την ακολουθία μεταξύ τών γινομένων, έτσι έγινε το καθένα από αυτά λέει υπό μορφήν διηγήσεως, φιλοσοφώντας περί τών φυσικών νόμων".

Εδώ διευκρινίζει ο άγιος Γρηγόριος, ότι όταν λέει για "ακαριαία" δημιουργία, ΔΕΝ εννοεί μία παγιωμένη ακίνητη κατάσταση, αλλά μία ΡΕΥΣΤΗ ακολουθία συμβάντων, εξελισσόμενων μέσα στον χρόνο, που με τη σειρά εμφανίζονται κλιμακούμενα, προς την εκπλήρωση τού προοδευτικού Θείου θελήματος! Αυτό δηλαδή που παρατηρεί η επιστήμη, καθώς καταγράφει τη σταδιακή εξέλιξη τού σύμπαντος, από τη μεγάλη έκρηξη και την αρχική σύσταση τής ύλης, μέχρι τα βαρύτερα στοιχεία της, και τη δημιουργία ζωής!

Και λίγο πιο κάτω, λέει ο άγιος Γρηγόριος:

"Έτσι αόρατα και αφανή ήταν τα πάντα, πριν πρωτοεμφανισθεί η φωτιστική ουσία. Επειδή ευθύς αμέσως συνολικά με τη μία ροπή τού θείου θελήματος που έδωσε υπόσταση στα πάντα αδιακρίτως, και σε όλα τα στοιχεία ανακατεμένα μεταξύ τους, η φωτιά που ήταν παντού εγκατεσπαρμένη επισκοτιζόταν, καθώς επιπροστίθετο στο πλεόνασμα τής ύλης.

Επειδή όμως είναι οξεία η δύναμή του και ευκίνητη, μόλις δόθηκε στη φύση τών όντων από τον Θεό το παράγγελμα για τη γένεση τού κόσμου, εξόρμησε πριν από κάθε βαρύτερη φύση, και αμέσως τα πάντα φωτίσθηκαν από το φως".

Εδώ έχουμε μία εξαιρετική σύλληψη τού αγίου Γρηγορίου, καθώς οι σύγχρονοι Κοσμολόγοι, έχουν εντοπίσει μία εποχή στο σύμπαν,  τη λεγόμενη "Εποχή τής αδιαφάνειας". Πρόκειται για το πολύ πρώιμο στάδιο τού σύμπαντος, όταν το σύμπαν ήταν γεμάτο από ένα θερμό πλάσμα ηλεκτρονίων και πρωτονίων. Τα φωτόνια σκεδάζονταν συνεχώς πάνω στα ελεύθερα φορτισμένα σωματίδια, οπότε το φως δεν μπορούσε να διαδοθεί ελεύθερα· το σύμπαν ήταν κυριολεκτικά «αδιαφανές». Μετά την ανασύνδεση (περίπου 380.000 χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη), το σύμπαν γίνεται διαφανές και τότε απελευθερώνεται η κοσμική μικροκυματική ακτινοβολία υποβάθρου.

Το ότι αυτό το γεγονός ο άγιος Γρηγόριος το είχε διατυπώσει περισσότερο από μιάμιση χιλιετία πριν ανακαλυφθεί από την επιστήμη, είναι εκπληκτικό!

Και ο άγιος Γρηγόριος συνεχίζει για να ξεκαθαρίσει, ότι τίποτα από όλα αυτά δεν ήταν "τυχαίο", αλλά όλα ήταν μέσα στο σχέδιο τής προαιώνιας Βουλής τού Θεού. Λέει ο άγιος:

"Και ό,τι έγινε κατά τον λόγο τής σοφίας, με τη δύναμη τού Δημιουργού έγινε, και μνημονεύθηκε από τον Μωυσή ως προστακτικός λόγος τού Θεού, με το: "Είπε ο Θεός: Να γίνει φως, και έγινε φως". Επειδή κατά τη δική μας αντίληψη, όταν αναφερόμαστε στον Θεό, το έργο είναι λόγος. Επειδή κάθε τι που γίνεται, γίνεται με λόγο· και δεν νοείται τίποτα άλογο και τυχαίο και αυτόματο από όσα λαμβάνουν υπόσταση από τον Θεό. Αλλά πρέπει να πιστεύεται ότι κάθε ύπαρξη περιβάλλεται και με λόγο σοφό και περιεκτικό χαρακτηριστικών, αν και αυτό είναι υπέρτερο τής δικής μας δυνατότητας να το δούμε".

Λίγο πιο κάτω, γράφει πάλι ο άγιος Γρηγόριος κάτι επίσης εντυπωσιακό, για τη φύση τού φωτός. Λέει:

"Επομένως και εδώ η φωτιστική δύναμη προέτρεξε μεν και ξεχώρισε από τα όντα λόγω τής ταχύτητας και ευκίνητης φύσεώς της, ξεχωρίζοντας τον εαυτό της από αυτά που είχαν διαφορετική φύση, και όλο το περιβάλλον καταφωτίσθηκε από την ακτινοβόλα του δύναμη. Με ποιον λόγο όμως τα ενεργεί αυτά η ουσία τής φωτιάς, μόνο ο Θεός μπορεί να πει, ο Οποίος εναποθέτει τον φωτιστικό λόγο στη φύση· και αυτό το μαρτυράει και ο μεγάλος Μωυσής μέσω τής ίδιας γραφής, με όσα λέει ότι: "Και είπε ο Θεός: Να γίνει φως"· αυτό διδάσκει μέσω τών λεγομένων, όπως νομίζω, ότι το έργο τού φωτός είναι θείος λόγος, ξεπερνώντας κάθε ανθρώπινη έννοια".

Ομολογώντας ο άγιος την άγνοιά του για τη φύση τού φωτός, παρ' όλα αυτά, έχει εντοπίσει ήδη από τότε, την έλλειψη μάζας τού φωτός, αυτό που το κάνει ως το ταχύτερο αντικείμενο στο σύμπαν, και που στην εποχή μας το έχουμε μετρήσει να τρέχει σχεδόν με 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο!

Και λίγο πιο κάτω, επαναλαμβάνει ότι όλα έγιναν με Θεία ενέργεια, και με μία ακολουθία φυσικών γεγονότων, προεγνωσμένα από τον Δημιουργό, λέγοντας:

" "Είδε" λοιπόν, λέει, "ο Θεός το φως ότι ήταν καλό, και διαχώρισε ο Θεός ανάμεσα στο φως και ανάμεσα στο σκοτάδι". Πάλι ο Μωυσής ανάγει σε θεία ενέργεια αυτό που γίνεται, με αναγκαίο τρόπο, κατά την ακολουθία τής φύσεως με κάποια σειρά και αρμονία· διδάσκοντας, νομίζω, με αυτά που λέει, το ότι τα πάντα είχαν προκατανοηθεί από τη σοφία τού Θεού, όλα αυτά που ακολούθως με κάποια αναγκαία σειρά πραγματοποιήθηκαν".

Εδώ όμως οι γνώσεις τού αγίου, λόγω τής φτωχής επιστήμης τής εποχής του, τον προδίδουν, και συνεχίζει κάνοντας ένα επιστημονικό σφάλμα, προσπαθώντας να φιλοσοφήσει, για τη δημιουργία τού Ηλίου. Λέει ο άγιος:

"Αμέσως λοιπόν μαζί με τη σύσταση του παντός, η φωτιά, αφού εκτοξεύθηκε από τα ετεροφυή στοιχεία σαν βέλος, με την ανηφορική και ελαφριά ιδιότητα της φυσικής κινήσεως, προηγήθηκε από τα πάντα· και, αφού διαπέρασε την αισθητή ουσία με ίσια κίνηση, δεν μπόρεσε να αναπτύξει σ' ευθεία γραμμή την κίνηση, επειδή η νοητή κτίση είναι ακοινώνητη απέναντι στην επιμιξία με τα αισθητά, όμως η φωτιά είναι αισθητή. Για το λόγο τούτο η φωτιά, όταν φθάσει στα ακραία όρια της κτίσεως, αναγκαστικά κάνει κυκλοειδή κίνηση, φέρεται προς μεν τα πάντα συνωθούμενη από την ενυπάρχουσα στη φύση δύναμη, αλλά δεν υπάρχει τόπος για την κατ' ευθείαν κίνηση· (διότι όλη η αισθητή κτίση περιέχεται μέσα στα όριά της)· διακινείται στο ακραίο πέρας της αισθητής φύσεως, όπου καταφέρνει να κινείται, αφού, καθώς προ ολίγου είπαμε, η νοητή φύση δεν αποδέχεται μέσα της τη διέλευση τής φωτιάς.

Γι' αυτό ο Μωυσής, ακολουθώντας με τη διάνοιά του την κίνηση τής φωτιάς, λέγει ότι το γενόμενο φως δεν παρέμεινε στα ίδια μέρη, αλλά περιοδεύοντας την παχύτερη υπόσταση των όντων, κατά την σφοδρότητα της κινήσεως δια της περιοδείας μεταφέρει διαδοχικά στα αφώτιστα το φέγγος και στα φωτισμένα το σκοτάδι. Ίσως μάλιστα κατά τα χρονικά διαστήματα που αυτή η διαδοχή του φωτός και του σκότους γίνεται στην κάτω περιοχή· πάλι ο Μωυσής αποδίδει στον Θεό την ονομασία ημέρας και νύκτας, μη επιτρέποντας να υποθέσουμε ότι κανένα από τα κατ' ακολουθίαν δημιουργήματα έλαβε αυτόματα ή από κάτι άλλο την αρχή"

Εδώ ο άγιος Γρηγόριος, προσπαθώντας να εξηγήσει τη δημιουργία τού ηλίου, έκανε ένα επιστημονικό λάθος έχοντας υπ' όψιν την αρχαία λανθασμένη κοσμολογία τής επιστήμης τής εποχής του. Όπως εξηγήσαμε στην προηγούμενη μελέτη για τους "ουρανούς" και το "στερέωμα", έβλεπε "τους ουρανούς", ως  τρία διαδοχικά καμπύλα τόξα πάνω από τη γη. Το πρώτο ήταν από το έδαφος ως τα σύννεφα, το δεύτερο από τα σύννεφα ως τα ουράνια σώματα, και το τρίτο, από τα ουράνια σώματα ως το πνευματικό βασίλειο.

Εξηγεί λοιπόν, ότι το φως, από τη στιγμή που απελευθερώθηκε από τη θεϊκή δημιουργική δύναμη, λόγω τής ταχύτητάς του διαπέρασε όλους τους υλικούς ουρανούς σε ευθεία κίνηση, αλλά φθάνοντας στα όρια τής υλικής κτίσης, (δηλαδή εκεί που ξεκινούσε ο τρίτος ουρανός τών πνευματικών όντων), αναγκάσθηκε να ακολουθήσει καμπύλη τροχιά, κινούμενο στα όρια δεύτερου και τρίτου ουρανού. Και έτσι, με αυτή την καμπύλη κίνηση, έχουμε την εναλλαγή ημέρας και νύχτας, καθώς το φως μη μπορώντας να "δραπετεύσει" από τα όρια τού υλικού δεύτερου ουρανού, προς τον τρίτο πνευματικό ουρανό, ακολουθεί διαρκώς την καμπύλη αυτή πορεία, και εναλλάσσει την ημέρα με τη νύχτα, διερχόμενο γύρω από τη γη.

Βεβαίως ο άγιος Γρηγόριος δεν είχε γνώση όπως γνωρίζουμε σήμερα, ότι ο ήλιος είναι ένα μεγάλο άστρο γύρω από το οποίο κινείται η γη μας, η οποία καθώς περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της ως σφαιρική, εναλλάσσει ημέρες και νύχτες. Φιλοσοφεί λοιπόν με τις ελάχιστες επιστημονικές γνώσεις τής εποχής του, προσπαθώντας να εξηγήσει ό,τι μπορεί.

Γι' αυτό θέλει προσοχή όταν διαβάζουμε ακόμα και τα πατερικά συγγράμματα, επειδή το να είναι κάποιος άγιος και πατέρας τής Εκκλησίας, δεν τον κάνει και αλάθητο. Και δεν πρέπει να μπερδεύουμε τις ορθότατες δογματικές αναλύσεις τών αγίων Πατέρων, με τις επιστημονικού τύπου φιλοσοφήσεις τους, που μερικές φορές λόγω τής εσφαλμένης επιστημονικής κατανόησης τής εποχής τους, τους έχει οδηγήσει σε ερμηνείες που σήμερα ξέρουμε ότι είναι λάθος.

Και θα δούμε και άλλες τέτοιες λάθος επιστημονικές πατερικές ερμηνείες σε άλλες σχετικές μελέτες, που η σύγχρονη επιστήμη τις έχει ξεκαθαρίσει με πλήρη τεκμηρίωση.

Λίγο πιο κάτω ο άγιος Γρηγόριος λέει:

"Είπε, ότι «στην αρχή έφτιαξε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Εμείς εκλάβαμε ότι τούτο σημαίνει ότι ο λόγος παριστάνει συνολικά την σύσταση τών όντων, δείχνοντας από το περιέχον και το περιεχόμενο· επειδή ανάμεσα στα άκρα οπωσδήποτε περιέχονται και τα μέσα. Άκρα δε ως προς την ανθρώπινη αίσθηση είναι ο ουρανός και η γη. Επειδή με αυτά ορίζεται από τις δυο μεριές η όραση των ανθρώπων. Όπως λοιπόν εκείνος που είπε ότι «στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης» συμπεριέλαβε και τα μέσα, στην περιοχή των περάτων, έτσι και ο Μωυσής με τα λόγια περί των περάτων έδωσε ένδειξη για την υλική καταβολή όλου του κόσμου· και λέμε ότι προς την εκδοχή αυτή συνεργούν τα ενδιάμεσα λόγια".

Αυτό το απόσπασμα το διάβασα, για να δείξω αυτό που είχαμε πει στην προηγούμενη μελέτη για τους "ουρανούς" και το "στερέωμα", ότι ο Μωυσής γράφει τη Γένεση από την οπτική τού επίγειου παρατηρητή, αλλά παρ' όλα αυτά, βλέποντας το στερέωμα ως "οθόνη", σε αυτό προβάλλει όλη την κτίση, και όχι μόνο τον πρώτο ουρανό. Αυτό έχει εντοπίσει εδώ και ο άγιος Γρηγόριος, γι' αυτό λέει ότι με την "ανθρώπινη αίσθηση" (δηλαδή παρατήρηση), καταγράφονται μεν τα άκρα, αλλά πρέπει σε αυτά να εντοπίζουμε και την πληρότητα τής κτίσεως!

Και θα τελειώσω την παράθεση τού αγίου, με ένα τελευταίο απόσπασμα, όπου για μια φορά ακόμα τονίζει την εξελικτική πορεία τής δημιουργίας τού Θεού, καθώς τής έδωσε ο Θεός εξ αρχής μία πρώτη δημιουργική ορμή, όπου υπήρχε η ακολουθία τών σπερμάτων, όλων τών μετέπειτα μεταβολών και κλιμακούμενων αλλαγών που υπέστη στην πορεία τού χρόνου. Λέει ο άγιος:

"Επειδή έχει γραφτεί ότι «η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη», ώστε από αυτό είναι φανερό ότι δυνάμει τα πάντα βρίσκονταν στην πρώτη ορμή του Θεού για την κτίση, σαν κατά κάποιο τρόπο να καταβλήθηκε κάποια σπερματική δύναμη για την γένεση του παντός, όμως ενεργά δεν υπήρχαν ακόμη το καθ' ένα απ' αυτά".

Εδώ ολοκλήρωσα αυτό το παράδειγμα εξαιρετικής πατερικής ερμηνείας τής Γένεσης, μαζί με ένα επιστημονικό λαθάκι τού αγίου, ως προοίμιο παρόμοιων ζητημάτων που θα συναντήσουμε σε αυτή τη σειρά μελετών για την ερμηνεία τής Γένεσης. Γι' αυτό, επειδή πολλοί αδελφοί μας μπερδεύονται από τέτοια λάθη, πριν συνεχίσουμε να αναλύουμε τη Γένεση, στην επόμενη ομιλία αυτής τής σειράς, θα δούμε τι λέει για τα λάθη τών αγίων Πατέρων ένας άλλος άγιος Πατέρας, ο Μέγας Φώτιος.

Ν. Μ.