Νομίζουμε ότι τα αρχαία τα κατέστρεψαν οι βάρβαροι, οι χριστιανοί, οι Φράγκοι ή οι Τούρκοι. Η αλήθεια είναι πιο άβολη: οι πρώτοι και καλύτεροι καταστροφείς ήταν οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες και οι αρχαίοι Ρωμαίοι.

1. Τυμβωρυχία - Το αρχαιότερο επάγγελμα

Η λέξη τυμβωρυχία υπάρχει ήδη στον Αριστοφάνη (Βάτραχοι) και στη ρωμαϊκή Δωδεκάδελτο. Ο τάφος ήταν locus religiosus και η παραβίασή του ήταν κακούργημα. Το Διάταγμα της Ναζαρέτ (1ος αι. μ.Χ.) προβλέπει ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ για τους τυμβωρύχους.

Κι όμως γινόταν συνέχεια. Ο Στράβων γράφει ότι όταν ο Καίσαρας ξανάχτισε την Κόρινθο, οι άποικοι έσκαβαν τους αρχαίους τάφους και πουλούσαν αγγεία και χάλκινα στη Ρώμη ως "Necro-Corinthia" σε εξωφρενικές τιμές. Στην Αμφίπολη, οι αρχαιολόγοι βρήκαν τρύπα παραβίασης από την αρχαιότητα στον τοίχο του τύμβου.

Το 340 μ.Χ. ο Κωνστάντιος Β' αναγκάζεται να βγάλει νόμο: αν βρεθεί μάρμαρο από τάφο στο σπίτι σου, σου κατάσχεται το σπίτι. Φαντάσου πόσο συχνό ήταν.

2. Οι Ναοί ήταν Τραπεζίτες

Δεν υπήρχαν τράπεζες. Υπήρχαν ναοί γεμάτοι χρυσό.

356 π.Χ.: Οι Φωκείς καταλαμβάνουν τους Δελφούς και ΛΙΩΝΟΥΝ όλο το χρυσάφι του Απόλλωνα για να πληρώσουν μισθοφόρους στον Γ' Ιερό Πόλεμο.

406 π.Χ.: Οι Αθηναίοι λιώνουν τις 16 χρυσές Νίκες του Παρθενώνα (16 τάλαντα χρυσού) για να κόψουν νόμισμα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Ο ίδιος ο Περικλής είχε πει: αν ζοριστούμε, λιώνουμε και το χρυσάφι από την Αθηνά.

146 π.Χ.: Ο Ρωμαίος Μόμμιος καίει την Κόρινθο. Ο Πολύβιος είδε με τα μάτια του στρατιώτες να παίζουν ζάρια πάνω σε ανεκτίμητους πίνακες. Όλα τα αγάλματα φορτώθηκαν για τη Ρώμη. Όταν τα μετέφεραν, έλεγε στους εργολάβους: "αν τα σπάσετε, θα μου φτιάξετε καινούργια".

86 π.Χ.: Ο Σύλλας λεηλατεί Αθήνα, Δελφούς, Ολυμπία και Επίδαυρο για να πληρώσει τον στρατό του. Παίρνει κολώνες από το Ολυμπιείο της Αθήνας (που ήταν ακόμη ημιτελές!) και τις πάει στο Καπιτώλιο της Ρώμης.

70 π.Χ.: Ο Βέρρης, διοικητής Σικελίας, κατηγορείται από τον Κικέρωνα ότι άδειασε ΟΛΟΥΣ τους ναούς του νησιού για την ιδιωτική του συλλογή.

67 μ.Χ.: Ο Νέρωνας παίρνει 500 χάλκινα αγάλματα ΜΟΝΟ από τους Δελφούς.

Ο Πλίνιος λέει ότι στη Ρόδο υπήρχαν 3.000 αγάλματα. Άλλα τόσα σε Αθήνα, Ολυμπία, Δελφούς. Στη Ρώμη το 350 μ.Χ. μετρούσαν 3.785 χάλκινα αγάλματα. Σήμερα σώζονται 50.

Πού πήγαν τα άλλα;

3. Από άγαλμα... καρφιά και νομίσματα

Ο χαλκός ήταν πανάκριβος. Ένα άγαλμα ήταν πιο χρήσιμο λιωμένο.

Στην Μητρόπολη της Ιωνίας (κοντά στη Σμύρνη) βρέθηκε το 2023 ένα αρχαίο σκράπ-γιαρντ: 2.000 κομμάτια από χάλκινα αγάλματα - δάχτυλα, μάτια, πόδια - ταξινομημένα για να λιώσουν. Τα περισσότερα ήταν από ελληνιστικούς έως ρωμαϊκούς χρόνους. Ο αρχαιολόγος είπε:

"τα έσπαγαν για να κόψουν νομίσματα."

Γι' αυτό δεν έχουμε ελληνικά πρωτότυπα. Οι Ρωμαίοι τα αντέγραφαν σε μάρμαρο, γιατί τα χάλκινα τα έλιωναν για όπλα.

Και ο μόλυβδος; Ο Παρθενώνας στεκόταν με σιδερένιους συνδέσμους σφραγισμένους σε λιωμένο μόλυβδο. Όταν εγκαταλείφθηκε ένας ναός, το πρώτο που έκλεβαν ήταν ο μόλυβδος για σφαίρες και σωλήνες.

4. Το μάρμαρο γινόταν ασβέστης

Το πιο σοκαριστικό. Το μάρμαρο καιγόταν για να γίνει ασβέστης.

"Melted down, the bronze of artworks could be more usefully turned into weapons... the marble of temples, arches, and statues was more valuable ground into lime"

- Fondazione Prada, Recycling Beauty

Στη Ρώμη υπήρχε ολόκληρη συνοικία που λεγόταν "Ασβεστοκάμινα" (Calcarari). Όπως γράφουν οι πηγές:

"πολλοί κορμοί και αγάλματα που βρέθηκαν σκάβοντας κελάρια πετάγονταν στα καμίνια, ειδικά όσα από ελληνικό μάρμαρο, γιατί έκαναν θαυμάσιο ασβέστη".

Αλλά υπήρχε και το "ευγενές" τα  spolia: Μεταφορά ολόκληρων κτηρίων. Ο ναός του Άρη στην Αθηναϊκή Αγορά ΔΕΝ χτίστηκε εκεί. Μεταφέρθηκε λίθο-λίθο από την Παλλήνη τον 1ο αι. π.Χ. - οι πέτρες είχαν χαραγμένα γράμματα του αλφαβήτου για να ξανασυναρμολογηθεί σαν Lego. Υλικά από το Σούνιο και τον Θορικό χρησιμοποιήθηκαν για άλλους ναούς της Αγοράς.

Αμέσως μετά την περσική καταστροφή το 480 π.Χ., οι Αθηναίοι έχτισαν κίονες του παλιού Παρθενώνα μέσα στο βόρειο τείχος της Ακρόπολης, ως πολεμικό μνημείο.

Συμπέρασμα

Οι αρχαίοι δεν ήταν ρομαντικοί αρχαιολάτρες. Ήταν πρακτικοί άνθρωποι. Ένας εγκαταλελειμμένος ναός ήταν λατομείο. Ένα άγαλμα ήταν 100 κιλά χαλκός. Ένας τάφος ήταν θησαυροφυλάκιο.

Αν δεν υπήρχε αυτή η αλυσίδα καταστροφής και ανακύκλωσης, δεν θα είχαμε φτάσει ποτέ στο σημείο να μετράμε σήμερα τα ερείπια.

Και κάτι τελευταίο: όταν βλέπετε "ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού πρωτοτύπου", σκεφτείτε ότι το πρωτότυπο πιθανότατα δεν το έσπασε βάρβαρος. Το έλιωσε κάποιος Έλληνας ή Ρωμαίος για να φτιάξει κατσαρόλες...και όχι οι χριστιανοί.

Πηγές για διάβασμα

Τυμβωρυχία & νομοθεσία: Murer, From the Tombs into the City - journals.uio.no

Διάταγμα Ναζαρέτ & θανατική ποινή - Wikipedia Nazareth Inscription

Στράβων για Necro-Corinthia - ίδιο άρθρο Murer

Γ' Ιερός Πόλεμος & Δελφοί - Wikipedia Third Sacred War

Τήξη χρυσού στον Παρθενώνα - Ausonius, Melting Down the Sacred Property

Άλωση Κορίνθου 146 π.Χ. - Wikipedia Battle of Corinth

Σύλλας & κίονες Ολυμπιείου - Temple of Olympian Zeus / Temple of Jupiter Optimus Maximus

Νέρων 500 αγάλματα Δελφών - Perseus Tufts, Delphi

Scrap yard 2.000 χαλκών στη Μητρόπολη - Melange News

Ανακύκλωση χαλκού & όπλα - Smarthistory / Met Museum

Μεταφορά ναού Άρη στην Αγορά - Acta, Temple of Ares in the Agora

Μάρμαρο σε ασβέστη - Fondazione Prada, Recycling Beauty / TheCollector